شبیه‏سازی و سیاست‏گذاری درونی و بیرونی مشکلات تأمین مالی شرکت‌های کوچک و متوسط با رویکرد پویایی‏شناسی سیستمی

نوع مقاله: مقاله علمی

نویسندگان

1 دانشیار بخش مدیریت، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

2 دانشجوی دکتری مدیریت سیستم‏ها، بخش مدیریت، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

چکیده

بنگاه‌های کوچک و متوسط به‌دلیل آثار زیادی که در رفع مشکلات بیکاری و رونق اقتصاد جوامع بر عهده دارند، نیروی محرک اقتصاد شناخته می‌شوند. مشکل تأمین مالی این بنگاه‌ها ازجمله مشکلات اساسی در روند فعالیت آنها است. این پژوهش- با توجه به مهم‌ترین ابزار تأمین مالی بنگاه‌های ذکرشده، یعنی بانک‌ها- با رویکردی ابتکاری و با استفاده از روش پویایی‏شناسی سیستمی، لزوم بررسی پویای متغیرهای اثرگذار را در تأمین مالی و همچنین بررسی موانع و مشکلات درونی و بیرونی بنگاه‌ها را در تأمین مالی هدف خود قرار داده است. الگوی سیستمی پژوهش و روابط علّی متغیرهای آن با توجه به مبانی پژوهش و مطالعه خدابخشیان و همکاران (2013)، توسعه یافته، الگو‏سازی شده و با استفاده از رویکرد پویایی‏شناسی سیستمی و به‌کارگیری نرم‏افزار Vensim DSS شبیه‏سازی و تحلیل شده است. نتایج نشان می‌دهد تسهیل روند دسترسی به وام و افزایش کیفیت برنامۀ کسب و کار بنگاه‌ها به‌شدت می‌تواند باعث افزایش نرخ خصوصی‏سازی، منابع مالی بانک‌ها و نرخ وام‏دهی به بنگاه‌ها و کاهش فساد اداری شود. همچنین افزایش درآمد و جریان‏های نقدی بنگاه‌ها، افزایش در بازپرداخت وام‌ها و کاهش مطالبات بانک‌ها را در پی خواهد داشت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Simulating and policy making of internal and external SMEs' financing problems via system dynamics approach

نویسندگان [English]

  • Alinaghi Mosleh Shirazi 1
  • Mojtaba Khalifeh 2
1 Associate Prof. of Management Department, School of Economics, Management & Social Sciences, Shiraz University, Shiraz, Iran
2 Ph.D. Student in Systems Management, Management Department, School of Economics, Management & Social Sciences, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده [English]

Financing is the main problem of small and medium sized enterprises (SMEs) and of course their main financing source is bank facilities in our economy. Thus, the purpose of this study is to consider the dynamic interactions of effective variables and also internal and external problems in financing via heuristic approach and by using system dynamics method. Research systemic model and causal variables – with regards to the literature review and Khodabakhshian et al (2013) study- are developed, modeled, simulated and analyzed by this approach and applying Vensim DSS software. The overall results of this study shows, increasing ease of access to loans and business plan quality can increase privatization rate, banks financial resources and lending to SMEs and decrease corruption. It also shows, increasing the revenue and SMEs' cash flows will follow increasing loan repayment probability and decreasing bad debts.

کلیدواژه‌ها [English]

  • System Dynamics
  • SMEs' Financing
  • Ease of Access to Loans
  • Government Debts
  • Cash Flows

مقدمه

 

بنگاه‌های کوچک و متوسط[1] (SMEs) ازجمله عوامل تأثیرگذار در رشد و توسعۀ سیستم‌های اقتصادی و اجتماعی کشورها محسوب می‌شوند ]9، 10[. این بنگاه‌ها، موتور محرک اقتصاد محسوب شده و در تمام کشورهای دنیا راهی برای رفع معضل بیکاری در نظر گرفته می‌شوند. در تمام کشورها، فشار اشتغال و ایجاد کار بیشتر بر دوش بنگاه‌های کوچک و متوسط است، به‌گونه‌ای که در اتحادیۀ اروپا (75 درصد)، ژاپن (81 درصد) و کشورهای سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD)[2] ( 95 درصد)، تعداد در خور توجهی از نیروی کار در SMEها هستند؛ بنابراین عامل جذب و اشتغال، بخش وسیعی از جمعیت کشورها و آموزش نیروی کار ماهر، SMEها هستند و نیروی انسانی متخصص را برای شرکت‌های بزرگ تأمین می‏کنند ]13[. همچنین بنگاه‌های کوچک و متوسط می‌توانند با تجمیع سرمایه‌های پراکنده که در حد به‌کارگیری در پروژه‌های بزرگ نیستند، به‌عنوان ابزاری در راستای جذب پول‌های سرگردان به کار گرفته شده و مانع افزایش حجم نقدینگی‌های جامعه ‌شوند؛ به عبارت دیگر بنگاه‌های کوچک و متوسط اقتصادی ازجمله راهکارهای عبور از دورۀ گذار برای کشورهای در حال توسعه و حتی توسعه‌یافته هستند. ازاین‌رو در سال‌های اخیر اهمیت و نقش صنایع کوچک و متوسط در کشورهای صنعتی و کشورهای در حال توسعه رو به افزایش بوده است و با ظهور فناوری‌های جدید در تولید و ارتباطات در دو دهۀ گذشته، تحولاتی در قابلیت‌های واحدهای صنعتی ازجمله روش‌های تولید و توزیع و ساختار تشکیلاتی بنگاه‌ها پدید آمده که عموماً بر اهمیت واحدهای کوچک و متوسط افزوده است ]27[. با توجه به نقش و اهمیت ذکرشده درخصوص این بنگاه‏ها، رفع مشکلات مالی و غیرمالی SMEها باید در دستور کار کشورها قرار گیرد. مطالعات نشان می‌دهد در کنار موانع غیرمالی مانند موانع قانونی- فساد اداری- رقابت- سیاست‌های دولت- مدیریت- قوانین مالیاتی- نبود ساختارهای اولیه تولید، مشکلات و موانع مالی در رأس مشکلات SMEها است.  

کارشناسان اعلام می‌کنند SMEها باید به شیوه‌ای فعالیت کنند که در ادامۀ مسیر رشد، به‌تدریج از حمایت‌های دولت بی‌نیاز شوند. در ابتدای این مسیر، نیاز واقعی به پشتیبانی دولت دارند تا زمانی که به بلوغ برسند و بتوانند روی پای خود بایستند. مطالعات مختلفی که در شرکت شهرک‏های صنعتی تهران انجام شده است، نشان می‏دهد اگر بسته‏های حمایتی دولت در راستای افزایش تولید و توسعۀ صادرات SMEها در سه بعد مالی، نرم‏افزاری و زیرساختی تقسیم‏بندی شوند، بسته‏های حمایتی زیرساختی در رتبۀ اول و حمایت‏های مالی در رتبۀ سوم قرار می‏گیرند؛ برای مثال از منظر مدیران و کارشناسان شهرک صنعتی شمس‏آباد، مشکلات و موانع غیرمالی مانند مقررات دولتی و بروکراسی‏های اداری، قبل از مشکلات مالی خود را نشان می‌دهند ]21[. البته مطالعات دیگری نیز وجود دارند که موانع مالی و حمایت مالی دولت را در درجۀ اول اولویت قرار می‌دهند ]2[. پرلیپسین و بوسکونو (2014) بیان می‏کنند توسعه و حفظ SMEها – با توجه به محدودیت‏های مالی- منوط به حمایت و پشتیبانی دولت است؛ اما به‌کارگیری روش‏های نوآورانۀ دیگر نیز لازم است ]20[. ازاین‌رو، در برنامۀ توسعۀ اقتصادی، پشتیبانی از SMEها یکی از اولویت‌های اساسی در بسیاری از کشورهای پیشرفته برای مقابله با مسائل اقتصادی به‌خصوص بیکاری لحاظ می‌شود ]26[؛ بنا‌بر‌این ارائۀ تسهیلات ویژه به بنگاه‌های کوچک و متوسط اقدامی ضروری است. بنگاه‌های کوچک و متوسط در قیاس با بنگاه‌های بزرگ از ابزارها و ساز و کارهای کمتری برای تأمین مالی خود بهره‎‏مند هستند و همان ابزارها نیز با سختی بیشتری در اختیارشان قرار می‌گیرد. ازاین‌رو توجه به این بخش به‌خصوص در حوزۀ تأمین مالی با نظام بانکی بسیار اهمیت دارد؛ زیرا در اقتصاد ایران به‌علت توسعه‌نیافتگی سایر بازارهای مالی و گسترش‌نیافتن شیوه‌ها و ابزارهای تأمین مالی، بار اصلی لازم برای بخش‌های مختلف اقتصادی بر دوش بانک‌ها است که متأسفانه در کشور، SMEها برای دریافت وام‌های بانکی با مراحل پیچیده‌ای مواجه هستند. یکی از اساسی‏ترین مشکلات این دسته از واحدها، دسترسی‌نداشتن به تسهیلات بانکی است، به‌گونه‌ای که کمتر از 10 درصد منابع مالی بانک‏ها به حوزۀ صنایع کوچک تخصیص داده می‏شود؛ بنابراین بنابر نظرات کارشناسان و متخصصان این حوزه، مشکل کمبود نقدینگی از مهم‌ترین مشکلات شرکت‏های شهرک‏های صنعتی استان‏های کشور است که لزوم تسهیل شرایط اعطای وام از سوی بانک‌ها را می‏طلبد ]32[؛ به عبارت دیگر SMEها باید در قیاس با واحدهای بزرگ‌تر،  شرایط بهتری برای کسب تسهیلات داشته باشند. کیسی و اوتلی (2014) بیان می‏کنند با توجه به محدودیت‏هایی که در قرض‏دهی بانک‏ها وجود دارد، بسیاری از SMEها، روش‏های جایگزین تأمین مالی مانند روش‏های غیررسمی، اعتبار تجاری و وام‏گیری از سایر شرکت‏ها را انتخاب می‏کنند ]8[؛بنابراین، این مطالعه، موانع و مشکلات تأمین مالی بنگاه‌های کوچک و متوسط در ایران و تأثیر تعامل بیرونی و درونی آنها را با رویکرد پویایی‏شناسی سیستمی بررسی می‌کند. هدف از انجام این پژوهش، شبیه‏سازی و پیش‏بینی تأثیر موانع مختلف موجود در تأمین مالی این بنگاه‌ها و آثار مخرب آنها در ناکامی و پیشرفت و رونق آنها است و در این راستا سیاست‏های لازم پیشنهاد می‏شود؛ بنابراین با استفاده از روش پویایی‏های سیستم و با دیدگاهی نوین و به‌کارگیری حلقه‌های علّی و معلولی، رفتارهای متغیرهای مختلف بررسی و تا افق 1415 شبیه‏سازی شده است.

 

پیشینۀ پژوهش

دربارۀ موضوع اشاره‌شده و بررسی موانع و مشکلات تأمین مالی، مطالعات چندی به‌لحاظ غیرسیستمی و صرفاً با بررسی‌های میدانی و غیرپویا انجام شده است. همچنین بیشتر مطالعاتی که در این زمینه انجام شده است، بیشتر موانع و مشکلات غیرمالی را مدّنظر قرار داده‌اند. ازاین‌رو در اینجا به برخی از مطالعاتی اشاره می‌شودکه مشکلات تأمین مالی بنگاه‌ها را بررسی کرده‏اند:

امین‏بیدختی و زرگر (2012) بیان می‌کنند حمایت‌های مالی دولت از بنگاه‌های مذکور در درجۀ اول اهمیت قرار دارند و تأثیر بیشتری بر رشد و توسعۀ بنگاه‌های کوچک و متوسط خواهند داشت؛ اما تسهیلات و حمایت‌های مالی و غیرمالی انجام‌شده از بنگاه‌ها در چهار حوزۀ مالی، فنی، بازاریابی و مدیریتی، ناکافی است و نتوانسته است راهگشای مشکلات بنگاه‏ها باشد ]2[. امین‏بیدختی و زرگر (2011) بیان می‌کنند یکی از موانع عمدۀ توسعۀ بنگاه‌های کوچک و متوسط در ایران، موانع مالی مانند مشکلات مربوط به ارائۀ ضمانت‏نامه‏های بانکی، تأخیر در دریافت درآمد حاصل از فروش، افزایش فشار نقدینگی و غیره است ]1[. مظفری (2007: 114-115) بیان می‌کند در ایران صنایع کوچک و متوسط– با وجود فراوانی بالای آنها- با مشکلات بسیاری روبه‌رو هستند،  به‌گونه‌ای که نمی‏توانند نقش راهبردی مورد انتظار خود را همچون کشورهای توسعه‏یافته ایفا کنند ]18[. در این راستا ارقمیری (2011) بیان می‏کند مشکلات کمبود منابع مالی SMEها، بسترسازی برنامه‏های تحول در این سازمان‏ها را می‌تواند با مشکل روبه‌رو کند ]10[؛ به عبارت دیگر یکی از موانع کارآفرینی شناسایی‌شده در راستای توسعۀ SMEها، دسترسی‌نداشتن به سرمایه و برخورداری از سرمایۀ کافی است ]19[. حسین‏زاده (2009) بیان می‌کند از آنجایی که SMEها معمولاً به بازارهای سرمایۀ‌ سازمان‏یافته دسترسی ندارند، اغلب تأمین مالی از بانک‌ها تنها راه پیش روی اینگونه شرکت‌ها است. همچنین معیار تصمیم‏گیری و وام‏دهی بانک‌ها نیز براساس روابط بلندمدت با مشتریان تعریف می‌شود. ممکن‌نبودن ارتباط مشتری با چندین بانک موجب هدایت بازار مالی در راستای ایجاد مشکلاتی همچون به‌تعویق‌انداختن و تأخیر در گرفتن وام برای قرض‌گیرندگان می‌شود ]12[؛ بنابراین اعتبار بانک، مهم‌ترین منبع تأمین مالی شرکت‌های جوان و بنگاه‌های کوچک و متوسط است ]5، 22[. از سویی وام‌های بانکی که قوانین هوسبانک[3] در آن مطرح است، باعث می شود SMEها با مشکلات تأمین مالی روبه‌رو شوند و حتی در مواردی اعتبار آنها را کاهش می‌دهد ]3[. باتاچاریا و همکاران (2000) مشخص کردند که بانک‌ها از وام‌دادن به SMEها گریزان هستند؛ زیرا آنها جذابیت و سودآوری لازم را ندارند و به آنها به چشم وام‏گیرندگان پرریسک نگاه می‌شود؛ زیرا سرمایه‏گذاری آنها پایین، دارایی‌هایشان کم و نرخ مرگ و میر آنها بالا است ]6[. برگر و اودل (2006) بحث می‌کنند که درخصوص وام‏دهی به SMEها دو عامل بر دسترسی وام و ماهیت تسهیلات اعتباری تأثیر می‌گذارد. عامل اول، فناوری وام‏دهی که به ترکیب منبع اطلاعات اولیه، سیاست‌های غربالگری و تعهد و رویّه‌ها، ساختار قرارداد وام و ساز وکار‌های نظارتی اشاره دارد. دومین عامل، زیرساخت‌های وام‏دهی است که شامل محیط اطلاعات (کیفیت اطلاعات حسابداری، محیط قانونی و قضایی، محیط اجتماعی، مالیات و قوانین و مقررات) است. فناوری اطلاعات به دو عامل، طبقه‏بندی می‌شود: وام‏دهی معاملات که بر داده‌های کمی سخت (صورت‌های مالی، اعتبار تجاری بنگاه و دارایی‌ها) و وام‏دهی ارتباطی که بر اطلاعات کیفی نرم مبتنی است ]5[. در همین راستا کواری و پریوت (2013) تأثیرات تقاضای برآورد‌نشدۀ SMEها را برای وام بر درون شرکت‌ها بررسی و مشخص کردند که چه راه‌های پویای سیستمی، تصمیم‌های وام‏دهی و نظارت بر سبد سرمایه‌گذاری اعتباری SMEها را می‌تواند حمایت کنند ]15[. خدابخشیان و همکاران (2013) نیز مشکلات و موانع مالی را به‌لحاظ پویایی‏شناسی سیستمی و از دیدگاه بیرونی سازمان و همچنین سهولت دسترسی به وام را بررسی و کنکاش کرده‌اند. آنها بیان می‌کنند اگرچه بانک‌ها با ابزارهای سختگیرانۀ خود سعی در کاهش ریسک دارند؛ وضعیت در طول زمان برای هر دو طرف تبادل (بانک‌ها و SMEها) وخیم‌تر می‌شود. بانک‏ها برای ضمانت بازپرداخت وام، وثیقه طلب می‏کنند و تمرکز بیشتر خود را – به‏جای بررسی دقیق‌تر کیفیت برنامه‏های کسب و کار- بر دریافت وثیقه می‏گذارند و همچنین به‌دلیل رویّۀ ناکارای تصمیم‌های اتخاذشده، زمینه را برای فساد فراهم می‏آورند که این موضوع، فضای کلی وام‏دهی را بدتر می‏کند. نکتۀ در خور توجه این است که آنها راه حل بررسی این موضوعات را روی‌آوردن به تفکر پویایی‏های سیستم می‏دانند و به‌دلیل داشتن دیدگاه کل‏نگرِ سیستمی این تکنیک و توجه به علت‏ها به‏جای توجه به معلول‏ها و همچنین تمرکز بر حل ریشۀ مشکل، روابط میان بانک‏ها و SMEها را به‌خوبی نمایش می‎‏دهند. الگوی پویایی‏شناسی سیستمی که این پژوهشگران ارائه داده‌اند، به‌خوبی متغیرهایی چون سهولت دسترسی به وام، تعامل طرفینی بانک و SME، تقاضای وثیقه‏های بانکی و همچنین فساد را در تعاملات بین بانک و SMEها در نظر گرفته و فرموله کرده است ]14[؛ بنابراین ملاحظه می‌شود در بیشتر پژوهش‏هایی که در این خصوص انجام شده است، به عوامل اثرگذار با دیدگاه پویا و سیستمی نگریسته نشده است و یا اینکه تعاملات و روابط متقابل بین جریان‏های نقدی شرکت‌های کوچک و متوسط به‌عنوان عوامل درونی و عوامل بیرونی چون وثیقه‌های بانکی و سهولت دسترسی به وام و از همه مهم‌تر تعامل بدهی‌های دولت به بانک‌ها به‌عنوان یک عامل اثرگذار بر منابع مالی بانک و نرخ وام‏دهی به SMEها در نظر گرفته‌ نشده‌اند. این مطالعه بر آن است تا خلأ احساس‌شده را به‌خوبی پوشش دهد.

 

مبانی نظری

خدابخشیان و همکاران (2013) نقش عوامل درونی، مانند درآمد و جریان‏های نقدی SME و تأثیر متقابل و پویای آنها را بر بازپرداخت وام در نظر نگرفته‌اند. عوامل و متغیرهایی مانند سهولت دسترسی به وام، کیفیت برنامه‏های کسب و کار، وثیقه‏های بانکی که بانک‏ها از SMEها درخواست می‏کنند و به‌وجودآمدن زمینه‏های فساد، در مطالعۀ آنها در قالب الگوی پویایی‏شناسی سیستمی بررسی شده است؛ اما مشکلات تأمین مالی SMEها تنها از جنبۀ بیرونی که همان بانک‏ها هستند، مدّنظر قرار گرفته است. خدابخشیان و همکاران (2013) بیان می‌کنند بانک‏ها توجه صِرفِ خود را بر دریافت وثیقه می‏گذارند و به کیفیت برنامۀ کسب و کار SMEها توجه نمی‏کنند که این موضوع، وضعیت بانک‏ها و SMEها را توأمان بدتر می‏کند؛ اما ملاحظه می‏شود که آنها تأثیرات این موضوع را با دیدگاهی درونی بر SMEها در الگوی خود مدّنظر قرار نداده‏اند؛ بنابراین مطالعۀ حاضر به‌خوبی تعاملات کیفیت برنامۀ کسب و کار را بر متغیرهای درونی SMEها مانند جریان‏های نقدی، دارایی‏ها، فروش و ... در قالب متغیرهای نرخ و حالت نمایش داده است.

از سوی دیگر ازجمله عوامل تأثیرگذار در مشکلات تأمین مالی SMEها و گاهی ناتوانی و بودجۀ ناکافی بانک‏ها در مرتفع‌کردن این مشکل، بدهی‏های بالای دولت به بانک‏ها ]28، 29، 30، 31، 33[ است که می‏توان استدلال کرد این موضوع بیشتر به‌دلیل دولتی‌بودن بسیاری از نهادهای کشور به وجود آمده است. برتری و مشارکت الگوی ارائه‌شده در این پژوهش نسبت به مطالعۀ خدابخشیان و همکاران (2013) در این است که به‌خوبی تعاملات بدهی بانک‏ها در قالب یک متغیر حالت با نرخ وام‏دهی به SMEها و همچنین نقش خصوصی‏سازی نشان داده شده است؛ به عبارت دیگر الگوی پژوهش حاضر به‌خوبی نشان می‏دهد اقدام در راستای خصوصی‌کردن بیشترِ بانک‏ها، زمینه‏ساز کاهش بدهی دولت به بانک است که این امر شرایط را برای کاهش مشکلات تأمین مالی SMEها فراهم می‏کند و این مسأله در قالب حلقه‏های جدید به الگوی قبلی اضافه شده است.

نکتۀ در خور توجه دیگر این است که مطالعۀ خدابخشیان و همکاران (2013) صرفاً با ارائۀ نمودار جریان-حالت و شبیه‏سازی مقداری، رفتار متغیرها را در طول زمان نمایش داده است و آزمون‏‏های اعتبارسنجی ازجمله آزمون‏‏های بسیار مهم تحلیل حساسیت[4]، بررسی رفتار مجدد[5]، آزمون مقادیر فرین[6] و سایر آزمون‏های مربوط انجام نشده است، در حالی که در این پژوهش برای بررسی آزمون رفتار مجدد علاوه بر روش ترسیمیِ بررسی روندها، آماره‏های متفاوتی محاسبه و اراده شده است[7]. این آماره‏ها برای بررسی رفتار متغیرهای شبیه‏سازی‌شده با واقعیت انجام شده است. همچنین آزمون تحلیل حساسیت نیز برای شناسایی متغیرهای با اثرگذاری زیاد و کم و شناسایی نقاط اهرمی الگو محاسبه و نمایش داده شده است که در سناریوسازی و پیشنهاد سیاست‏های بهبود بسیار اهمیت دارد. گفتنی است پویایی‏شناسی‏های سیستمی[8] برای شناسایی و تبیین رفتار غیرخطی سیستم‌های پیچیده و چگونگی تعامل آنها با یکدیگر مطرح شدند ]16، 17[. فارستر (1997) معتقد بود تنها با استفاده از روش‌های کمّی، تمامی موضوعات علمی را نمی‌توان تحلیل کرد؛ زیرا بعضی از مسائل کمّی‌شدنی نیستند و روابط بین آنها خطی نیست ]11[؛ اما پویایی‏شناسی سیستمی با تمرکز بر فرایند بازخورد و روابط علّی و معلولی[9]، روابط بین سیستم‌های مختلف را نمی‌تواند شناسایی و تبیین کند. در الگوهای ریاضی، امکان ویرایش سنجه‏های کیفی وجود ندارد؛ اما در الگوهای پویا با نوشتن معادلات غیردقیق برای متغیرهای کیفی و شبیه‏سازی عددی آن، تأثیر این متغیرها بر کل سیستم می‌تواند در نظر گرفته شود ]23[. اساس الگوسازی به‌روش پویایی سیستم، پوشش و نمایش فرایند بازخورد است که همراه با ساختار متغیرهای سطح و حالت، تأخیر زمانی و توابع غیرخطی، پویایی سیستم را تعریف می‌کند. در این روش فرض می‌شود رفتار سیستم براساس شبکۀ به‌هم‌پیوسته‌ای از حلقه‌های بازخورد تعیین می‌شود ]7[. بر اساس این، هر رابطۀ علّی به‌صورت مثبت (حلقه‌های تقویت‏کننده[10]) یا منفی (حلقه‌های متعادل‏کننده[11]) می‌تواند در سیستم اثرگذار باشد. با توجه به کاربرد الگوی پویایی‏شناسی سیستمی در کاربرد مسائل مختلف، استرمن (2000) برای اجرای این روش، 5 مرحله را پیشنهاد می‌کند که عبارتند از:1. بیان مسأله و افق پژوهش، 2. تعریف متغیرهای کلیدی و تعریف روابط علّی و معلولی بین متغیرها، 3. طراحی نمودارهای پویایی‌های سیستم و تعیین وضعیت متغیرهای نرخ و حالت، 4. شبیه‏سازی و اعتبارسنجی نتایج الگو 5. ارزیابی سیاست‌ها و عملکردها (سناریوسازی) ]24[. ازاین‌رو با توجه به هدف این مطالعه و با استفاده از الگوی پیشنهادی استرمن (2000) مراحل زیر انجام شده است

 

افق، متغیرهای کلیدی و روابط علّی و معلولی پژوهش

با توجه به موضوع پژوهش و الگوی پویایی‏شناسی سیستم، افق زمانی درنظرگرفته‌شده یک دورۀ 30 ساله است که از سال 1385 (با توجه به موجودبودن اطلاعات واقعی در سال‌های 1385 تا 1391) شروع و تا سال 1415 ادامه می‌یابد. شبیه‏سازی از سال 1392 آغاز می‌شود. مرز مفهومی الگو، بررسی متغیرهایی چون سهولت دسترسی به وام و بدهی‌های دولت است و با توجه به تأثیرات برنامۀ کسب و کار، الزام‌های قانونی، فساد اداری و جریان‏های نقدی بنگاه‌ها و همچنین بدهی‌های دولت به بانک مرکزی و سایر بانک‌ها در راستای سهولت دسترسی به وام برای SMEها، سیاست‏گذاری‏های لازم انجام می‌شود. در این راستا متغیرهای متعددی در الگوی این مطالعه به کار رفته است که به‌تفکیک متغیرهای درون‏زا و برون‏زا به‌شرح جدول شمارۀ یک است.

 

 

جدول (1) معرفی متغیرهای استفاده‌شدۀ الگوی سیستمی پژوهش

                    
  

ردیف

  
  

متغیر

  
  

ردیف

  
  

متغیر

  
  

فارسی

  
  

لاتین

  
  

نوع

  
  

فارسی

  
  

لاتین

  
  

نوع

  

1

متوسط سودآوری SMEها

Average profitability of smes

برون‏زا

45

اندازۀ تعدیل‏کنندۀ نرخ فروش دارایی‌ها

Size adjusted monetization rate

درون‏زا

2

اثر سودآوری بر شروع به کار SMEها

Effect of profitability of SME Start

برون‏زا

46

عامل تعدیل‏کنندۀ فروش دارایی‌ها

Monetization adjustment factor

برون‏زا

3

متوسط میزان وام‌های شروع به   کار

Average size of Start-up loans

برون‏زا

47

دامنه و نوسان

Amplitude

درون‏زا

4

تأثیر سودآوری بر ورشکستگی SMEها  

Effect of profitability on SME   bankrupcy

برون‏زا

48

احتمال بازپرداخت وام

Loan repayment probability

درون‏زا

5

نرخ شروع به کار SMEهای   جدید

New smes start rate

درون‏زا

49

اقدام قانونی بر وثیقه

Legal enforcement on collateral

درون‏زا

6

تقاضای وام SMEهای   جدید

Demand of loans by new smes

درون‏زا

50

جایگاه چرخه در حال حاضر

Present cycle position

برون‏زا

7

نرخ آزادسازی وام

Loan redemption rate

درون‏زا

51

نوسان

Fluctuation

برون‏زا

8

نرخ شکست SMEها

Smes bankrupcy rate

درون‏زا

52

زمان چرخۀ کسب و کار

Business cycle time

برون‏زا

9

تعداد SMEها

Number of smes

درون‏زا

53

تابع اثر وثیقۀ خواسته‌شده و   اقدام قانونی

F effect of demanded collateral on   legal enforcement

برون‏زا

10

تقاضای کل

Total demand

درون‏زا

54

تأثیر بهره‏وری برنامۀ کسب و   کار بر بازپرداخت وام

Effect of BP productivity on loan   repayment

درون‏زا

11

منابع مالی بانک

Bank financial resources

درون‏زا

55

اثر وثیقۀ خواسته‌شده براقدام   قانونی

Effect of demanded collateral on legal   enforcement

درون‏زا

12

مدت وام‏دهی

Lending time

درون‏زا

56

ریسک ادراک‌شده توسط بانک

Perceived Risk by Bank

درون‏زا

13

متوسط تأخیرات دولت در   بازپرداخت بدهی

Average government delay of debt repayment

برون‏زا

57

اثر ریسک بانک بر درخواست   وثیقه

Effect of bank risk on collateral   requirements

درون‏زا

14

تأخیر رویه

Procedural delay

برون‏زا

58

درخواست رشوۀ نرمال در هر   واحد وام

Normal bribe requirement per unit of   loan

برون‏زا

15

مدت‌زمان بالغ‌شدن

Time to mature

برون‏زا

59

سهولت دسترسی به وام

Ease of Access to Loans

درون‏زا

16

نرخ بالغ‌شدن شرکت

Enterprise maturity rate

درون‏زا

60

تغییر در درخواست وثیقه

Change in collateral requirements

درون‏زا

17

تقاضای SMEهای   در حال رشد برای وام

Demand of loan by growing smes

درون‏زا

61

وثیقۀ مطلوب در هر واحد وام

Desired collateral per unit of Loan

درون‏زا

18

نرخ وام‏دهی به SMEها

Lending rate to smes

درون‏زا

62

تابع اثر بهره‏وری برنامۀ کسب   و کار بر بازپرداخت وام

F effect of BP productivity on loan   repayment

درون‏زا

19

توقیف و فروش وثیقه‌ها

Seized and disposed of collaterals

درون‏زا

63

متوسط بهره‏وری برنامۀ کسب و   کار جاری

Average productivity of current   business plans

درون‏زا

20

ادراک سهولت دسترسی به وام

Perceived ease of access to loans

درون‏زا

64

بهره‏وری بالقوۀ وام‌های جدید

Potential productivity of new loans

درون‏زا

21

شرکت‌های بزرگ و بالغ

Large enterprises grown from smes

درون‏زا

65

متوسط میزان رشوۀ داده‌شده در   هر واحد وام

Average amount of bribe paid per unit   of loan

درون‏زا

22

متوسط اندازۀ وام‌های شرکت‌های   در حال رشد

Average size of growing firm loans

برون‏زا

66

تأثیر سهولت دسترسی به وام   روی فساد اداری

Effect of ease of access to loans on   bribing

درون‏زا

23

متوسط تأخیر در کسب درآمد

Average delay in receivables

برون‏زا

67

بهره‏وری بالقوۀ برنامۀ تجاری   تأمین‌شده توسط بانک

Potential productivity of business   plans financed by bank

درون‏زا

24

درآمد

Revenue

درون‏زا

68

کاهش افراد متخلف

Attrition of bribable people

درون‏زا

25

جریان نقدی

Cash flow

درون‏زا

69

فرهنگ فساد

Bribing culture

درون‏زا

26

مخارج

Expenses

درون‏زا

70

وثیقۀ درخواست‌شده در هر واحد   وام

Demanded collateral per unit of Loan

درون‏زا

27

وام‌های جذب‌شده توسط SMEها

Loans absorbed by SME sector

درون‏زا

71

تابع اثرگذاری وثیقه بر بررسی   برنامۀ کسب و کار

F effect of collateral on BP scrutiny

برون‏زا

28

نرخ نکول

Default rate

درون‏زا

72

تاثیر وثیقه بر بررسی برنامه‌های   کسب و کار

Effect of collateral on BP scrutiny

درون‏زا

29

بدهی بد

Bad debt

درون‏زا

73

حذف برنامۀ تجاری از لیست پروژه‌های   تأمین‌شده توسط بانک

Business plan exclusion from bank   financed projects

درون‏زا

30

بازپرداخت تأخیردار

Delayed repayment

درون‏زا

74

تابع اثر فساد اداری در بررسی   برنامۀ کسب و کار

F effect of bribing on BP scrutiny

برون‏زا

31

نرخ استهلاک

Depreciation rate

برون‏زا

75

اثر فساد اداری در بررسی   برنامۀ کسب و کار

Effect of bribing on BP scrutiny

درون‏زا

32

نرخ بازپرداخت

Repayment rate

درون‏زا

76

متوسط کیفیت برنامه‌های کسب و   کار پذیرفته‌شده

Average quality of accepted business   plans

درون‏زا

33

استهلاک

Depreciation

درون‏زا

77

بدهی دولت

Government debt

درون‏زا

34

مدت سرمایه‏گذاری

Time to invest

برون‏زا

78

نسبت درآمد دولت

Government income ratio

درون‏زا

35

اقدامات قانونی

Normal legal enforcement

برون‏زا

79

نسبت هزینه‌های دولت

Government costs ratio

برون‏زا

36

مدت تجمیع پرداخت‌ها

Time to collect payments

برون‏زا

100

نسبت درآمد به هزینه‌های دولت

Government income to costs ratio

درون‏زا

37

قابلیت فروش وثیقه

Collateral salability

درون‏زا

101

نرخ قرض‌گرفتن دولت از بانک‌ها

Government borrowing rate from banks

درون‏زا

38

فروش

Sales

درون‏زا

102

قرض دادن به دولت

Lending to governmental segments

درون‏زا

39

ارزش دفتری دارایی‌ها

Assets book value

درون‏زا

103

هزینه‌های دولت

Government costs

برون‏زا

40

خریدها

Purchases

درون‏زا

104

درآمد دولت

Government income

برون‏زا

41

نرخ سرمایه‏گذاری

Investment rate

برون‏زا

105

نرخ خصوصی‏سازی

Privatization rate

درون‏زا

42

نوسان‌های فعال

Activate fluctuation

برون‏زا

106

بانک‌های خصوصی

Private banks

درون‏زا

43

نرخ فروش دارایی‌های ثابت

Fixed monetization rate

برون‏زا

107

تعداد بانک‌های خصوصی

Number of private bank

برون‏زا

44

متوسط کاهش فعال

Activate average reduction

برون‏زا

108

اختلاف

Gap

درون‏زا

 

 

برای تبیین ارتباط بین متغیرها در روش پویایی‏شناسی سیستمی، ابتدا ارتباط این متغیرها براساس روابط علت و معلولی نشان داده می‌شود؛ سپس برای انجام عملیات شبیه‏سازی، این متغیرها در قالب متغیرهای نرخ و حالت گروه‏بندی می‌شوند. در نمودار شمارۀ یک، کل الگوی علت و معلولی در یک نگاه نشان داده شده است.

 

 

                                                                     

نمودار (1) الگوی علت و معلولی پژوهش

 

 

هم‏اکنون لازم است حلقه‌های اصلی الگو به‌طور جداگانه توضیح داده شود. حلقه‌های با علامت  را حلقه‌های منفی یا حلقه‌های تعادلی و حلقه‌های با علامت  را حلقه‌های مثبت یا حلقه‌های تقویت‏کننده می‌نامند. در این قسمت، تک‏تک حلقه‌های مثبت و منفی استفاده‌شده در پژوهش که در نمودار شمارۀ یک هستند، به‌طور مجزا تشریح و تفسیر می‌شود.

الف. حلقه‌های تقویتی و تعادلی بازپرداخت و قابلیت فروش[12]: یکی از موانع و مشکلات SMEها، وثیقه‌های بانکی است. درواقع تمرکز بانک‌ها بیشتر از آنکه بر کیفیت مطلوب برنامۀ کسب و کار SMEها باشد، به‌دلیل کاهش ریسک خود بر تقاضای وثیقه متمرکز می‌شود که این موضوع باعث ناموفق‌بودن SMEها در آینده شده و احتمال ناتوانی آنها را در بازپرداخت بدهی‌ها افزایش می‌دهد ]14[. ازاین‌رو میزان بدهی‌های بد و ریسک ادارک‌شده از سوی بانک‌ها و تقاضای وثیقه مجدداً افزایش می‌یابد. افزایش تقاضای وثیقه‌های بانکی، الزام‌های قانونی برای وثیقه‌های بانکی را افزایش می‌دهد که این موضوع قابلیت فروش آنها را بالا می‌برد؛ بنابراین توقیف و فروش وثیقه‌ها به پشتوانۀ همین الزام‌های قانونی افزایش یافته و بدهی‌های بد کاهش می‌یابد که این امر ریسک ادراک‌شدۀ بانک‌ها را نیز کاهش می‌دهد. این حلقه‌ها در نمودار شمارۀ دو نمایش داده شده است.

ب. حلقه‌های تقویتی فساد و فرهنگ[13]: وثیقه‌های بانکی یکی از اثرگذارترین عوامل در کاهش سهولت دسترسی به وام است ]14[. زمانی که این موضوع اتفاق می‌افتد، تمایل به پرداخت رشوه و فساد افزایش می‌یابد و این مهم به‌صورت فرهنگ جای خود را در نظام بانکی باز می‌کند. با فرهنگ‌شدن فساد اداری، تقاضاهای رشوه افزایش یافته و مجدداً سهولت دسترسی به وام کاهش می‌یابد. از سویی فرهنگ مذکور خود باعث می‌شود که کیفیت مطلوب برنامۀ کسب و کار مدّنظر قرار نگیرد. این حلقه‌ها در نمودار شمارۀ سه نمایش داده شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

    

    

نمودار (2) حلقه‌های تقویتی و تعادلی بازپرداخت   و قابلیت فروش

نمودار(3) حلقه‌های تقویتی فساد و فرهنگ

 


ج. حلقه‌های تقویتی تقاضا و منابع1: افزایش وثیقه‌های بانکی، سهولت دسترسی به وام‌های بانکی را کاهش می‌دهد. ازاین‌رو تقاضا برای وام و نرخ وام‏دهی بانک‌ها نیز کاهش می‌یابد. این موضوع باعث می‌شود درادامه احتمال بازپرداخت وام‌ها پایین بیاید و نرخ بازپرداخت‏ها نیز نزول پیدا کند ]14[. از سویی کاهش نرخ بازپرداخت‌ها خود میزان آزادشدن وام را کم می‌کند و منابع بانک کاهش می‌یابد. این امر خود میزان وام‏دهی بانک‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این حلقه‌ها در نمودار شمارۀ چهار نمایش داده شده است.

د. حلقه‌های تقویتی و تعادلی جریان نقدی، فروش دارایی و نوسان‌ها2: کیفیت مناسب برنامۀ کسب و کار SMEها، درآمد آنها را بالا می‌برد و جریان‏های نقدی شرکت را افزایش می‌دهد. این موضوع باعث می‌شود درادامه خریدها و فروش SMEها نیز افزایش یابد. البته باید گفت با بزرگ و بالغ‌ترشدن SMEها نسبت فروش دارایی‌ها و همچنین تنوع و نوسان‌ها در فروش آنها کاهش می‌یابد که این امر کاهش درآمد آنها را در پی دارد. این حلقه‌ها در نمودار شمارۀ پنج نمایش داده شده است.

 

 

    

    

نمودار (4) حلقه‌های تقویتی تقاضا و منابع

نمودار (5) حلقه‌های تقویتی و تعادلی جریان   نقدی، فروش دارایی و نوسان‌ها

[14][15]

 

 

 

 

 

 


ه. حلقه‌های تقویتی و تعادلی دولت و خصوصی‏سازی: با افزایش بدهی‌های دولت به بانک مرکزی و سایر بانک‌ها، نسبت درآمد دولت کاهش پیدا خواهد کرد. این امر باعث می‌شود اختلاف نسبت درآمد به هزینه‌ها افزایش یابد و به عبارتی نسبت درآمد دولت به هزینه‌های آن کاهش پیدا می‌کند. این اتفاق باعث می‌شود دولت برای پرکردن این اختلاف مجدداً به دریافت وام سوق پیدا کند و بدهی دولت افزایش یابد. افزایش بدهی‌های دولت، منابع بانک را تحت تأثیر قرار می‌دهد و مدت‌زمان وام‏دهی و نرخ وام‏دهی به SMEها افزایش می‌یابد. در این میان، الگوی پژوهش، راهکاری را به‌واسطۀ خصوصی‏سازی پیشنهاد می‌دهد که این امر برای کنترل نرخ قرض‌گرفتن دولت از بانک‌ها، حلقۀ تعادلی خصوصی‏سازی را ایجاد می‏کند. در صورتی که سهولت دسترسی به وام افزایش پیدا کند، نرخ خصوصی‏سازی افزایش یافته و به موجب آن نرخ وام‏دهی به دولت و شرکت‌های دولتی کاهش می‌یابد. این مهم باعث می‌شود بدهی دولت نیز کاهش یابد. این حلقه‌ها در نمودار شمارۀ شش نمایش داده شده است.

 

 

    

نمودار   (6) حلقه‌های تقویتی و تعادلی دولت و خصوصی‏سازی

 


طراحی نمودار پویایی‌های سیستم و تعیین وضعیت متغیرهای نرخ و حالت

با توجه به روابط بین متغیرها، در این مرحله، ارتباط سیستمی کلیّۀ متغیرهای تعریف‌شده در قالب روابط علت و معلولی و همچنین وضعیت هر متغیر در نمودار پویایی‌های سیستم (نمودار شمارۀ هفت) مشخص می‌شود. متغیرهای استفاده‌شده در این الگو به سه گروه تقسیم می‌شوند: الف. متغیرهای حالت1: این متغیرها نشان‌دهندۀ انباشت در یک دورۀ زمانی هستند و در طول زمان براساس متغیر نرخ، افزایش و یا کاهش می‌یابند؛ مانند متغیر منابع مالی بانک، ب. متغیرهای نرخ2: این متغیرها تعیین‏کنندۀ متغیرهای حالت در سیستم هستند؛ مانند متغیر نرخ وام‏دهی به SMEها ج. متغیرهای کمکی3: این متغیرها حاوی متغیرهای دیگر بوده و مقدار آنها از مقدار متغیرها در دوره‏های زمانی قبل مستقل است؛ مانند متغیر سهولت دسترسی به وام.

[16][17][18]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    

نمودار (7) الگوی سیستمی جریان و حالت پژوهش

 


 

 

 

 

 

 

شبیه‏سازی و اعتبارسنجی الگوی پژوهش

پس از تعریف روابط بین متغیرها، اعتبار الگوی طراحی‌شده ارزیابی شد تا از عملکرد مطلوب آن اطمینان حاصل شود. برای الگوسازی رفتار متغیرهای الگوی پژوهش، داده‌های لازم از وب‏سایت‏های مرتبط به دست آمد و سپس در قالب روابط ریاضی و منطقی، بین متغیرها ارتباط برقرار شد. برای اطمینان از اعتبار عملکرد الگو و روابط تعریف‌شده، آزمون‌های متعددی با نرم افزارVensim DSS انجام شد که نتایج آنها به‌شرح زیر است:

آزمون رفتار مجدد: هدف از این آزمون، مقایسۀ نتایج شبیه‏سازی با داده‌های واقعی برای اطمینان از صحت عملکرد رفتار الگو است؛ به عبارت دیگر در این حالت رفتار شبیه‏سازی‌شده برای الگو بازتولید می‌شود تا با داده‌های واقعی مقایسه شود. همان‌طور که در نمودارهای شمارۀ هشت و نه ملاحظه می‌شود، اطلاعات واقعی و نتایج شبیه‏سازی متغیرهای بدهی دولت و نرخ وام‏دهی به SMEها در سال‌های 1385 تا 1391 نشان داده شده است. این نمودارها نشان می‌دهد رفتار متغیرهای مورد بررسی به‌خوبی شبیه‏سازی شده است.

 

 

       

       

 

نمودار   (8) آزمون رفتار الگو براساس بدهی دولت

 

نمودار   (9) آزمون رفتار الگو براساس نرخ وام‏دهی به SMEها

 


آزمون محاسبۀ میزان خطا: علاوه بر بازتولید رفتار الگو برای اطمینان از نتایج شبیه‏سازی‌شده، خطای متغیرهای کلیدی نیز براساس روش‏های زیر محاسبه شد.

الف. حداقل خطای مجذورات (RMSPE)[19]: بر اساس این شاخص، هرچه میزان تفاوت بین داده‌های واقعی و شبیه‏سازی‌شده کمتر باشد، به نتایج شبیه‏سازی بیشتر می‌توان اعتماد کرد. میزان خطا در این روش براساس رابطۀ شمارۀ یک محاسبه می‌شود.

 

(1)

    

 

در این فرمول:  نتایج شبیه‏سازی متغیر الگو،  داده‌های واقعی،  نشان‏دهندۀ تعداد مشاهدات است. بر اساس این، هرچه میزان RMSPE به صفر نزدیک‌تر باشد به مفهوم خطای کمتر و نزدیک‌بودن به 100 درصد نیز نشان‏دهندۀ خطای بالا است ]24[.

ب. شناسایی ریشه‌های خطا: روش دیگر برای سنجش انحراف مقادیر شبیه‏سازی‌شده از داده‌های واقعی، محاسبۀ UT[20] است که براساس رابطۀ شمارۀ دو به دست می‌آید.

 

(2)

    

 

مقدار UT همواره بین صفر و یک خواهد بود، هرچه این مقدار به صفر نزدیک‌تر باشد، مقادیر شبیه‏سازی‌شده و واقعی انحراف کمتری از یکدیگر دارند. با توجه به اهمیت خطا در پیش‏بینی، شناخت منابع خطا و کاهش آن می‌تواند در افزایش اعتماد به نتایج الگو بسیار مؤثر باشد. تیل (1996) ریشه‌های خطا را ناشی از سه عامل می‌داند: 1.خطای مبنا[21]: زمانی که خروجی‌های الگو با
داده‌ها با هم سنخیت نداشته باشند که به آن خطای سیستماتیک می‌گویند، 2. خطای انحراف[22]: زمانی که واریانس‌های داده‌های واقعی و شبیه‏سازی با هم تفاوت زیادی داشته باشند 3. خطای نابرابری کوواریانس‏ها[23]: زمانی که نتایج الگو و داده‌ها با هم همبستگی نداشته باشند که اصطلاحاً خطای غیرسیستماتیک نامیده می‌شود ]25[. برای محاسبۀ ریشه‌های خطا از رابطۀ شمارۀ سه استفاده می‌شود:

(3)

    

در حالت بهینه هرچه میزان خطای سیستماتیک و غیرسیستماتیک کمتر شود، به مفهوم صحت عملکرد الگوی شبیه‏سازی است؛ به عبارت دیگر در حالت ایدئال  و  خواهد شد و مجموع این خطاها باید برابر یک باشد ]24[. متغیرهای فوق با روابط شمارۀ چهار، پنج و شش به دست می‌آید.

 

(4)

    

(5)

    

(6)

    

 متوسط اطلاعات واقعی،  متوسط اطلاعات شبیه‏سازی و همچنین [24] و [25] به‌ترتیب انحراف معیار داده‌های شبیه‏سازی‌شده و واقعی و r ضریب همبستگی بین داده‌های واقعی و شبیه‏سازی شده است. نتایج حاصل از آزمون‌های محاسبۀ خطا در جدول شمارۀ دو برحسب متغیرهای کلیدی الگو نشان داده شده است. همان‌طور که ملاحظه می‌شود میزان خطا در همه متغیرهای مورد بررسی در سطح مطلوبی است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول (2) نتایج آزمون‌های آماریمربوط به اعتبارسنجی الگو

              
  

Um+Us+    Uc

  
  

Uc

  
  

Us

  
  

Um

  
  

UT

  
  

RMSPE

  
  

متغیرهای کلیدی الگو

  

1

7887/0

2082/0

0031/0

0706/0

0938/0

بدهی   دولت

1

8616/0

1292/0

0092/0

1080/0

1356/0

جریان‏های   نقدی

1

7929/0

1607/0

0464/0

1030/0

2247/0

نرخ   وام‏دهی

 


تحلیل حساسیت: تحلیل حساسیت یکی از بخش‌های مهم در الگوهای پویایی‏شناسی سیستم محسوب می‌شوند و نشان‏دهندۀ میزان حساسیت متغیرهای کلیدی پژوهش نسبت به سنجه‏های پژوهش است؛ بنابراین یکی از سنجه‏های پژوهش را به یک اندازه تغییر می‌دهد و اثر آن بر متغیرهای کلیدی بررسی می‌شود.

در این بخش، حساسیت منابع مالی بانک و جریان‏های نقدی SMEها به‌عنوان نمونۀ نسبت به تغییرات میزان وام در هر واحد سنجیده خواهد شد. برای این منظور این متغیر را به میزان 50 درصد تغییر می‌دهد و اثر آن بر متغیرهای مذکور بررسی می‌شود. همان‌طور که در نمودار شمارۀ 10 ملاحظه می‌شود اثر این تغییر بر تغییرات نرخ خصوصی‏سازی و به‌دنبال آن منابع بانک بسیار زیاد است. نتایج تحلیل حساسیت نشان می‌دهد خصوصی‏سازی باعث تغییر بسیار در نرخ قرض‌دادن به دولت می‌شود و همچنین تأثیرات بسیار بر منابع مالی بانک‌ها دارد؛ اما با توجه به نمودار شمارۀ 11 این تغییر، اثر چندانی بر درآمد و جریان نقدی SMEها ندارد و این متغیرها بیشتر تحت تأثیر برنامۀ کسب و کار هستند.

 

 

    

    

 

نمودار   (10) تغییرات منابع بانک نسبت به نوسان‌های   میزان وام واحد

 

نمودار   (11) تغییرات جریان نقدی نسبت به نوسان‌های   میزان وام واحد

 

سیاست‏گذاری برای بهینه‏سازی متغیرهای کلیدی الگو

 

هدف این مرحله، بهینه‏سازی روند تغییرات متغیرهای کلیدی برحسب سیاست‌های مختلف است؛ بنابراین برای پیش‏بینی رفتارهای محتمل الگو در آینده پنج سناریو پیشنهاد شده است که با توجه به متغیرهای اثرگذار و سناریوهای مختلف، نتایج الگو برحسب چند متغیر اصلی ارزیابی می‌شوند:

الف- در حالت اول افزایش دو مرحلۀ 20 و 30 درصدی در سهولت دسترسی به وام را برای سال‌های آینده پیش‏بینی می‌کند و تأثیر آن بر دیگر متغیرهای پژوهش سنجیده می‌شود. برای نمونه شرایطی که می‌تواند این وضعیت را ایجاد کند، وثیقه‌های بانکی و تغییر در تقاضای آن از سوی بانک‌ها است. نتایج نشان می‌دهد در صورتی که تغییرات مذکور بتواند در دوره‌های آینده اعمال شود؛ تأثیرات بسیاری در متغیرهای فرهنگ فساد و خصوصی‏سازی می‌گذارد، به‌گونه‌ای که فرهنگ فساد به‌شدت در سال‌های پایانی افق پژوهش رکود می‌کند. همچنین این تغییر، تأثیر بسزایی در نرخ خصوصی اعمال می‏کند. مشاهده می‌شود که نرخ خصوصی‏سازی به‌ویژه از دورۀ 20 به بعد، روند صعودی پیدا می‌کند که این امر تأثیر مثبتی در کاهش نرخ قرض‌دادن به دولت و همچنین بدهی‌های دولت می‌گذارد. ازاین‌رو این امر می‌تواند منابع مالی بانک را برای ارائۀ وام به SMEها را افزایش دهد. دو نمونه از نتایج تغییرات در نمودارهای شمارۀ 12 و 13 مشاهده می‌شود.

 

 

    

    

 

نمودار (12) تغییرات سهولت دسترسی به وام بر فرهنگ   فساد

 

نمودار (13) تغییرات سهولت دسترسی به وام بر نرخ   خصوصی‏سازی

 

 

ب- در حالت دوم شبیه‏سازی افزایش 20 و 100 درصدی در کیفیت برنامۀ کسب کار مدّنظر قرار گرفته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد این اقدام، اثر مناسبی بر کاهش متغیر بدهی‌های بد و منابع مالی بانک می‌گذارد؛ اما گفتنی است اثر این تغییر بر افزایش احتمال بازپرداخت وام، زمانی که تغییر 100 درصدی اعمال می‌شود به‌خوبی به‌خصوص در دوره‌های 4 تا 18 نمایان می‌شود. تغییر مذکور، تقاضای وثیقه را در دوره‌های 10 تا 18 با کاهش و دوره‌های 20 تا 30 با کمی افزایش روبه‌رو می‌کند. البته باید اشاره کرد با این تغییر، نرخ خصوصی‏سازی نیز در دوره‌های 20 تا 30 به‌شدت تغییر می‌کند و با افزایش روبه‌رو می‌شود که این امر مسلماً کاهش بدهی‌های دولت و مدت‌زمان قرض‌دادن به SMEها و افزایش منابع مالی بانک‌ها را در پی دارد. دو نمونه از نتایج تغییرات در نمودارهای شمارۀ 14 و 15 مشاهده می‌شوند.

 

 

    

    

 

نمودار (14) تغییر کیفیت BP بر تغییر تقاضای وثیقه

 

نمودار (15) تغییر کیفیت BP بر احتمال بازپرداخت وام

 

 

ج- در حالت سوم، 30 درصد افزایش سهولت دسترسی به وام و 100 درصد افزایش در کیفیت برنامۀ کسب و کار به‌طور همزمان شبیه‏سازی شده و در یک نمودار نشان داده می‌شوند. این تغییر نرخ خصوصی‏سازی را به‌خصوص در دوره‌های 18 تا 30 افزایش می‌دهد که این امر می‌تواند اثر بسیار مناسبی بر کاهش بدهی‌های دولت داشته باشد. تغییر مذکور به‌طور بالقوه می‌تواند اثر مطلوبی در افزایش منابع مالی بانک داشته باشد که این اتفاق در دوره‌های ابتدایی مشاهده می‌شود؛ اما با توجه به رشد بسیار خصوصی‏سازی در اواخر افق الگو و در پی آن افزایش تعداد SMEها و همچنین تقاضا برای وام، مسلماً از منابع مالی بانک کاسته می‌شود که این موضوع به‌خوبی در دوره‌های 14 تا 30 مشاهده می‌شود. دو نمونه از نتایج تغییرات در نمودارهای شمارۀ 16 و 17 مشاهده می‌شود.

 

 

    

    

نمودار   (16) تغییرات همزمان سهولت دسترسی به وام و   کیفیت BP بر نرخ خصوصی‏سازی

نمودار   (17) تغییرات همزمان سهولت دسترسی به وام و   کیفیت BP بر منابع مالی بانک

 

 

د- در حالت چهارم شرایطی بررسی می‌شود که در آن 30 درصد نرخ قرض‌دادن به دولت، کاهش، 30 درصد سهولت دسترسی به وام، افزایش و 50 کیفیت BP افزایش می‌یابد. شبیه‏سازی الگو برای سال‌های آینده نشان می‌دهد تعداد SMEهای جدیدالورود افزایش می‌یابد و از سویی با کاهش بدهی‌های دولت به بانک‌ها، مدت‌زمان وام‏دهی به SMEها افزایش کاهش می‏یابد. البته باید اشاره کرد که این امر به‌نوبۀ‌خود درآمد SMEها و جریان‏های نقدی آنها را تحت تأثیر قرار می‌دهد و احتمال بازپرداخت وام‌ها نیز افزایش می‌یابد. دو نمونه از نتایج تغییرات در نمودارهای شمارۀ 18 و 19 مشاهده می‌شوند.

 

 

    

    

نمودار   (18) تغییرات همزمان سهولت دسترسی به وام،   کیفیت BP و نرخ قرض‏دهی به دولت بر تعداد SMEهای جدید

نمودار   (19) تغییرات همزمان سهولت دسترسی به وام،   کیفیت BP و نرخ قرض‏دهی به دولت بر مدت‌زمان وام‏دهی به SME

 

 

ﻫ- در حالت پنجم شرایطی بررسی می‌شود که در آن نرخ فروش دارایی‌ها و کیفیت برنامۀ کسب و کار به‌ترتیب به‌میزان 30 و 50 درصد به‌طور همزمان افزایش داده می‌شوند. مشاهده می‌شود که تغییر ایجادشده به‌شدت بر فروش، درآمد و جریان نقدی SME تأثیر می‌گذارد و این امر افزایش احتمال بازپرداخت بدهی‌ها را در پی دارد. از سویی این تغییرات، اثر بسیار مناسبی بر نرخ خصوصی‏سازی به‌ویژه در دوره‌های 20 تا 30 دارد که با این اتفاق نرخ قرض‌دادن به دولت کاهش و منابع مالی بانک‌ها برای وام‏دهی به SMEها افزایش می‌یابد. دو نمونه از نتایج تغییرات در نمودارهای شمارۀ 20 و 21 مشاهده می‌شود.

 

 

    

    

نمودار   (20) تغییرات همزمان نرخ فروش دارایی‌ها و   کیفیت BP بر درآمد SME

نمودار   (21) تغییرات همزمان نرخ فروش دارایی‌ها و   کیفیت BP بر نرخ خصوصی‏سازی

 

نتایج و پیشنهادها

 

در این پژوهش سعی شد با استفاده از رویکرد پویایی‏شناسی سیستمی موانع و مشکلات تأمین مالی SMEها کنکاش و بررسی شود. در این راستا الگوی پژوهش به‌خوبی تعاملات متقابل متغیرهای اثرگذار در این امر را چون درآمد و جریان‏های نقدی SMEها، بدهی‌های دولت به سیستم بانکی و تأثیرات آن بر منابع مالی بانک‌ها، سهولت دسترسی به وام و وثیقه‌های بانکی و ... نشان می‌دهد. این الگو به‌خوبی با استفاده از روش پویایی‏شناسی سیستمی و با رویکردی غیرخطی، نقش متقابل این متغیرها را بررسی و رفتار آنها را تا سال 1415 شبیه‏سازی کرده است. با توجه به مطالعۀ انجام‌شده مشخص شد نرخ خصوصی‏سازی، حساسیت بالایی را به تغییرات میزان وام در هر واحد را نشان می‌دهد؛ به عبارت دیگر اثر این مهم  به‌خوبی نرخ وام‏دهی به دولت و همچنین منابع مالی بانک‌ها را می‌تواند تحت تاثیر قرار دهد. این امر به‌دنبال خود، اثرگذاری بر نرخ وام‏دهی به SMEها را در پی دارد. در صورتی که با توجه به شبیه‏سازی انجام‌شده این موضوع برای متغیرهای درآمد و جریان‏های نقدی SMEها کمتر دیده می‌شود. نتایج نشان می‌دهد افزایش سهولت دسترسی به وام و تغییر در میزان وثیقه‌های درخواستی و به‏علاوه کیفیت برنامۀ کسب و کار SMEها به‌شدت کاهش فساد اداری در وام‏دهی به‌خصوص در بلندمدت و همچنین روند صعودی نرخ خصوصی‏سازی را به‌ویژه در دوره‌های 14 تا 30 در پی خواهد داشت. ملاحظه شد این تغییرات به‌خوبی می‌تواند نرخ قرض‏دهی به دولت و بدهی‌های دولت را تحت تأثیر قرار دهد و به افزایش منابع مالی بانک‌ها، کاهش مدت زمان انتظار وام‏دهی به SMEها و افزایش نرخ وام‏دهی به SMEها منجر شود. نتایج نشان می‌دهد این امر به‌خوبی  در ورود SMEهای جدید به اقتصاد ایران می‌تواند تأثیرگذار باشد و با ایجاد فضایی که بتواند رشد درآمد و جریان‏های نقدی را برای آنها در پی داشته باشد، احتمال بازپرداخت وام‌ها افزایش یابد و از میزان بدهی‌های بد کاسته شود. همان‌طور که ملاحظه شد با رشد SMEها، نرخ فروش آنها افزایش یافت و این امر، افزایش در درآمدها و جریان‏های نقدی آنها را در پی داشت.

ازاین‌رو با توجه به یافته‌های حاصل از این مطالعه پیشنهاد می‌شود الگوی حاضر با روش‌های غیرخطی بررسی و مقایسه شود. همچنین نقش خصوصی‏سازی به‌عنوان راهکار ارائه‌شده در این مطالعه برای کاهش بدهی‌های دولت و نیز بدهی‌های دولت و تأثیرات آن بر منابع مالی بانک‌ها به‌صورت جزئی‌تر بررسی و کنکاش شود.

 



[1] Small and Medium Enterprises

[2] Organization for Economic Co-Operation and Development

[3] Housebank

[4] Sensivitiy Analysis Test

[5] Behaviorial Reproduction Test

[6] Extereme Condition Test

[7] در همین راستا آزمون‏‏های محاسبه میزان خطا مانند حداقل خطای مجذورات، شناسایی ریشه‌های خطا، میزان خطای سیستماتیک و غیرسیستماتیک برای نشان‌دادن اعتبارسنجی الگو و رفتار متغیرها نیز ارائه شده است

[8] System Dynamics

[9] Cause And Effect Relationships

[10] Reinforcing Loops

[11] Balancing Loops

[12] Repayment and Salability

[13] Bribe and Culture

[14] Demand and Resource

[15] Cash, Monetization and Fluctuation

[16] State Variables

[17] Rate Variables

[18] Auxiliary Variables

[19] Root Mean Squares Percentage Error

[20] U-Theil’s

[21] Fundamental Error

[22] Deviation Error

[23] Unequity Covariance

[24] Standard Deviation Simulation

[25] Standard Deviation Actual

پیوست پژوهش

مهمترین فرمول‏های الگوی سیستمی جریان و حالت پژوهش به شرح زیر ارایه می‏شوند.

(1) Amplitude=MIN(1,MIN(amplitude adjustment factor, monetization adjustment factor-5)/assets book value)

(2) Average productivity of current business plans=potential productivity of business plans financed by bank/(loans absorbed by SME sector +bad debt)

(3) Average quality of accepted business plans=average profitability of SMEs*effect of bribing on BP

(4) Bad debt= INTEG (Default rate-delayed repayment-seized and disposed of collaterals,1)

(5) Bank financial resources= INTEG (loan redemption rate-lending rate to SMEs,1e+008)

(6) Business plan exclusion from bank financed projects=loan redemption rate*average productivity of current business plans

(7) Cash flow= INTEG (revenue-expenses,200)

(8) Change in collateral requirements=(desired collateral per unit of Loan-demanded collateral per unit of Loan)/adjusting time

(9) Default rate=repayment rate*(1-loan repayment probability)/loan repayment probability

(10) Delayed repayment=bad debt*legal enforcement on collateral/time to collect payments

(11) Demand of loans by new SMEs= new SMEs start rate*"average size of Start-up loans"

(12) Depreciation=MIN(assets book value,(assets book value-sales)*depreciation rate)

(13) Diffusion of bribing=bribing culture*(1-bribing culture)*effect of ease of access to loans on bribing

(14) Ease of Access to Loans=unit loan/(average amount of bribe paid per unit of loan+0.25*demanded collateral per unit of Loan)

(15) Enterprise maturity rate=number of SMEs*perceived ease of access to loans/time to mature

(16) Expenses=MIN(cash flow/TIME STEP,purchases)

(17) Fluctuation=amplitude*SIN(Time*4/business cycle time/1.91+present cycle position)

(18) Gap=government costs ratio-government income ratio

(19) Government borrowing rate from banks=(1/government income to costs ratio)

(20) Government debt= INTEG (lending to government,1.6026e+007)

(21) Government income ratio=f3(government debt)

(22) Government income to costs ratio=(government income/government costs)/gap

(23) Legal enforcement on collateral=effect of demanded collateral on legal enforcement*normal legal enforcement

(24) Lending rate to SMEs=MIN(total demand, bank financial resources/lending time)

(25) Lending time=1+(government debt/1e+008)

(26) Loan redemption rate=delayed repayment+repayment rate+seized and disposed of collaterals

(27) Loans absorbed by SME sector= INTEG (lending rate to SMEs-Default rate-repayment rate,1)

(28) Monetization rate=MIN(1,MAX(0,activate average reduction*size adjusted monetization rate+(1-activate average reduction)*fixed monetization rate+activate fluctuation*fluctuation))

(29) Number of SMEs= INTEG (new SMEs start rate-SMEs bankruptcy rate-enterprise maturity rate,100000)

(30) Perceived ease of access to loans=SMOOTH(Ease of Access to Loans, time to perceive )

(31) Perceived Risk by Bank= (bad debt/(bad debt+loans absorbed by SME sector))

(32) Potential productivity of business plans financed by bank= INTEG (potential productivity of new loans-business plan exclusion from bank financed projects,1)

(33) Private banks=number of private bank*(1+privatization rate)

(34) Privatization rate=(f1(Ease of Access to Loans))*number of private bank

(35) Purchases=MAX(0,cash flow*investment rate/time to invest)

(36) Revenue=DELAY3( sales*(1+margin*average quality of accepted business plans), average delay in receivables

(37) Sales=MIN(assets book value,MAX(0.01,assets book value*monetization rate))

(38) Size adjusted monetization rate=monetization adjustment factor/assets book value

(39) SMEs bankruptcy rate=number of SMEs*effect of profitability on SME bankruptcy/perceived ease of access to loans

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Amin Beidokhti, A. A., & Zargar, M. (2011). Considering existence barriers in small and medium enterprises and proposing a supportive framework. Employment and society, 138, 34-48. (In Persian).

[2] Amin Beidokhti, A. A., & Zargar, M. (2012). Pathology of small and medium enterprises and express of practical strategies for supporting them (case study: Semnan Province). Management & Development Process, 78, 125-156. (In Persian).

[3] Behr, P., & Güttler, A. Plattner, D. (2004). Credit scoring and relationship lending: the case of German SME. Version 16. http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.201.7187.

[4] Berger, A. N., & Udell, G. F. (1998). The economics of small business finance: the roles of private equity and debt markets in the financial growth cycle. Journal of Banking and Finance, 22, 613–673.

[5] Berger, A., & Udell, G. (2006). A more complete conceptual framework for SME finance. Journal of Banking & Finance, 30, 2945-2966.

[6] Bhattacharya, D., Faiz, N., & Zohir, S. (2000). Policy for employment generation in the informal sector of Bangladesh- A study prepared for the international labor office. Dhaka: Centre for Policy Dialogue.

[7] By, J., & Labak, H. (1996). Feedback and behavioral system. Journal of System Review, 15, 56-68.

[8] Casey, E., & O'Toole, C. M. (2014). Bank lending constraints, trade credit and alternative financing during the financial crisis: Evidence from European SMEs. Journal of Corporate Finance, 27, 173–193.

[9] Darnahal, M. (n.d.). Considering effective factors on marketing functions in small and medium enterprises. (Ms. Thesis). Islamic Azad University, Emirates Branch, UAE. (In Persian). http://tehraniec.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=612&siteid=1

[10] Erghmiri, M. H. (2011). Prioritize of organizational development interventions in small and medium enterprises. (Ms. Thesis). Allameh Tabataba'i University, Tehran. (In Persian). http://tehraniec.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=599&siteid=1

[11] Forrester, J. W. (1997). Building a system dynamic model. prepared for the mit system dynamic in education project. Massachusetts, Massachusetts Institute of Technology.

[12] Hoseinzadeh, F. (2009). Position of credit measurement in developing small and early return economic enterprises. International conference of credit measurement/Ministry and Industry. (In Persian). http://www.imlco.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=69&pageid=871

[13] Karimi, F., & Sagheb, H. (2009). Considering situation and positions of small industries of Esfehan province. Journal of Commercial Survey, 7(37), 64-82. (In Persian).

[14] Khodabakhshian, A., Khosravi, M., & Mashayekhi, A. N. (2013). Adverse selection in SME financing: when both bank and innovative entrepreneur lose. Proceedings of the International Conference of the System Dynamics Society.

[15] Kővári, A., & Pruyt, E. (2013). Lending to small and medium enterprises: a novel approach to credit portfolio management. Proceedings of the International Conference of the System Dynamics Society.  

[16] Mousavi Haghighi, M. H., & Khalifeh, M. (2015). Simulating the effect of financial leverage model on company value via system dynamics approach. Asset Management and Financing, 3, 83-104. (In Persian).

[17] Mousavi Haghighi, M. H., Khalifeh, M., Safaei, B., & Saberi, H. (2015). Simulating of stock price from the point of effective internal and external factors via system dynamics approach. Asset Management and Financing, In Press. (In Persian).

[18] Mozafari, M. (2007). Small industries in today's economy. Tehran, Mazyar Publication. (In Persian).

[19] Navazeni, M. (n.d.). Barriers to entrepreneurship and SME development (case study: park aria of parand). (Ms. Thesis). Garmsar Payame Noor University, Garmsar. (In Persian). http://tehraniec.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=616&siteid=1

[20] Prelipceana, G., & Boscoianub, M. (2014). A hybrid framework for SME financing based on the mix between governmental support and the use of a specialized investment fund in the actual context of a slow recovery after crises and turbulences. Procedia Economics and Finance, 15, 738 – 745.

[21] Rajaeian, N. (n.d.). Evaluating SMEs’ supportive pakages in order to develop export. (Ms. Thesis). University of Tehran, International Campus-Kish Island, Kish. (In Persian). http://tehraniec.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=597&siteid=1

[22] Robb, A., & Robinson, D. T. (2009). The capital structure decisions of new firms. NBER Working Paper, No. 16272.

[23] Sheikh Khozani, Z., Hosseiny, K., & Rahimian, M. (2010). System dynamic modeling of multipurpose reservoir operation to estimate the optimal height of the dam. Journal of modeling in engineering, 8(21), 57-66. (In Persian).

[24] Sterman. J. (2000). Business dynamics: systems thinking and modeling for a complex world. NY, McGraw-Hill publication.

[25] Theil, H. (1966). Applied economic forecasting. Amsterdam, North Holland Publishing.

[26] UNIDO. (2008). Small and medium sized enterprises. available at http//www.unido.org.

[27] Yeh-Yun, L., & Zhang, J. (2005). Changing structures of SME networks: lessons from the publishing industry in Taiwan. Long Range Planning, 38, 145-162.

[28] www.akhbarbank.com/vdcjhaet.uqetozsffu.html

[29] www.alef.ir/vdcjttevouqeohz.fsfu.html?18txt

[30] www.banker.ir/tag

[31] www.eghtesadnews.com/Live/Stories/DEN-107025/

[32] www.isipo.ir

[33] www.mashreghnews.ir/fa/news/303284