تأثیر تنوع‌سازی کسب و کار بر عملکرد و ارزش شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران به تفکیک درجه تمرکز صنعتی

نویسندگان

چکیده

درسال‌های اخیر، ارتباط بین عملکرد و تنوع شرکت موضوع مهم تجربی در مدیریت مالی شده است. استراتژی‌های تنوع در کسب و کار شرکت‌ها می‌توانند توازن رقابتی یک صنعت را تحت تأثیر قرار دهند. هدف این مقاله بررسی تأثیر تنوع‌سازی کسب‌وکار بر عملکرد و ارزش شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران است. برای دستیابی به این هدف از شاخص هرفیندال_هریشمن برای اندازه‌گیری تنوع‌سازی کسب‌وکار، برای ارزیابی عملکرد از شاخص کیوتوبین و برای ارزش شرکت از ارزش بازار هرسهم در پایان سال استفاده گردیده است. نمونه مورد بررسی شامل 125 شرکت در غالب 7 صنعت، در دوره زمانی 1381-1390 است. به منظور بررسی صحت فرضیه‌های پژوهش، از رگرسیون چندمتغیره مبتنی بر داده‌های تلفیقی به روش حداقل مربعات تعمیم یافته (EGLS) استفاده شده است. نتایج حاصل از آزمون فرضیه‌های پژوهش بیانگر این است که بین شاخص هرفیندال_هریشمن و عملکرد شرکت‌های مورد بررسی در صنایع رقابتی رابطه مستقیم و معنادار، در صنایع نیمه‌متمرکز رابطه معکوس و معنادار و در صنایع متمرکز رابطه معکوس و غیرمعناداری وجود دارد. و بین شاخص هرفیندال_هریشمن و ارزش شرکت‌های مورد بررسی در صنایع رقابتی، نیمه متمرکز و متمرکز رابطه معکوس و غیرمعناداری وجود دارد. در نتیجه می‌توان گفت که تنوع‌سازی کسب و کار، بر عملکرد شرکت‌های مورد پژوهش تأثیر مثبت و معنادار و بر ارزش شرکت‌های مورد پژوهش تأثیر منفی و غیرمعناداری داشته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Business diversification effects on performance and value of listed companies in Tehran Stock Exchange

نویسندگان [English]

  • Samane shahrezaei
  • hamze didar
  • MOHAMMAD IMANI BARANDAGH
  • hamze didar
چکیده [English]

In recent years, the relationship between performance and firm diversification become as an important empirical matter. The diversity strategies in company’s business are able to affect the competitive balance of an industry. The aim of this study, investigate the effect of business diversification on performance and value of accepted firms in Tehran’s Stock Exchange. To achieve this goal, the Herfindahl-Hryshmn index and TobinQ index were used to assess the business diversification and the company’s value from the market value in each year, respectively. This sample includes 125 accepted firms in Tehran’s stock exchange within 7 industries, in the periods of 1381-1390. In order to verify the hypothesis, a multiple regression based on panel data by Estimated Generalized Least Square (EGLS) was used. The results from the study hypothesis indicate that there is significant and direst relationship between Herfindahl _ Hryshmn index and the performance of studied firms in comparative industries, in semi concentrated industries, there is a negative relationship between Herfindahl _ Hryshmn index and the performance of studied firms, but not significant. Also there is a negative relationship between Herfindahl _ Hryshmn index and the value of studied firms in competitive, concentrated and semi-concentrated industries, but are not significant.
In conclusion we can say that the business diversification have an significant and positive effect of performance and have non-significant and negative effects on value of studied firms.

کلیدواژه‌ها [English]

  • firm’s value
  • performance assess
  • diversification
  • Herfindahl _ Hryshmn index

مقدمه

در شرایط روز جهانی که تغییرات متنوع و سریع ویژگی برجسته آن است رقابت شتاب بیشتری به خود گرفته است. بنابراین واحدهای اقتصادی و به­ویژه واحدهای تولیدی برای این­که بتوانند در عرصه به حیات خود ادامه دهند ضرورت دارد که بتوانند به­عنوان یک مزیت رقابتی منابع خود را به بهترین شکل ممکن به محصولات متنوع و حاوی نوآوری (هدف اصلی) تبدیل کنند، همچنین بسیاری از سازمان‌های امروزی در دنیا به سمت بزرگ­تر شدن و افزایش محیط فعالیت کسب و کارشان پیش می­روند، شاید یکی از دلایل این امر، پاسخگویی به نیازهای چندگانه مشتریان باشد. مدیران سعی می­کنند از طریق برآوردن نیازهای چندجانبه مشتریان، آنها را به سازمان وفادارتر سازند. به همین دلیل و دلایل فنی دیگر نظیر برآورده ساختن مواد اولیه و سیستم توزیع پخش محصول نهایی در درون سازمان، بسیاری از سازمان­ها به تنوع روی آورده­اند. پرسشی که ممکن است در ذهن مدیران مطرح شود این است که ایجاد تنوع در کسب و کارهای شرکت، چه تأثیری بر عملکرد و ارزش شرکت دارد.هدف از انجام این پژوهش، بررسی این موضوع است که چه ارتباطی میان تنوع کسب و کار شرکت­ها به عنوان متغیر مستقل و عملکرد و ارزش شرکت در جایگاه متغیرهای وابسته وجود دارد.

 

مبانی نظری

بر اساس تعریف "رامانیوجام[1]" و "واراداراجان[2]"، تنوع عبارت است از: حدی که در آن مؤسسات به­طور همزمان، درفعالیت‌های کسب و کار مختلف مشغول به فعالیت هستند (راگاناتان،[3]1995).

نخستین نکته ماهیت تنوع در شرکت‌هاست. سه سطح اصلی از تنوع وجود دارد:

۱- تنوع ناشی از ارتباط نزدیک محصولات؛ ۲- تنوع بر مبنای شایستگی اصلی؛ 3-تنوع در محصولات نامرتبط (لینچ،[4]2006).

ارزیابی عملکرد و بطور کلی‌تر مدیریت عملکرد فرایندی است که از طریق آن می‌توان اطلاعات مفید و سودمندی در خصوص چگونگی انجام موثر کارها برای تقویت رفتارهای مثبت و حذف رفتارهای نامناسب و غیر ضروری بدست آورد.

اهمیت موضوع تمرکز و تنوع کسب و کار در رشته‌های صنعتی دارای رقابت وسیع، که قدرت بازار میان بنگاه‌های متعددی توزیع شده است، در مقایسه با صنایعی که میزان تمرکز آن‌ها بالاست، محصول بیشتری تولید می‌شود و قیمت کالاها و خدمات تولیدی هم بطور نسبی پایینتر است. به عبارت دیگر سهم محصول تولیدی در صنایعی که کسب و کار متنوع دارند، نتیجه عملکرد بهتر و قیمت پایین‌تر است.

 

پیشینه پژوهش

در زمینه تنوع­سازمانی و سایر متغیرهای مربوط به سازمان (نظیر عملکرد، ریسک، سودآوری و...) تا کنون مطالعات فراوانی انجام گرفته است. به برخی از پژوهش‌های مشابه در موضوع، در جدول زیر اشاره شده است.

 

 

 

 

 

جدول (1) پیشینه پژوهش

نویسندگان

سال

موضوع پژوهش

نتیجه­گیری

سانتس[5] و همکاران

2008

آیا تنوع­سازی باعث نابودی ارزش می­شود؟

تنوع­سازی ارزش شرکت را از بین نمی­برد]20[.

لین[6] و همکاران

2007

تأثیر استفاده از مشتقات مالی بر فزنی ارزش در تنوع­سازی

بین شرکت­هایی که از مشتقات مالی استفاده می­کنند و کاهش تنوع­سازی یک ارتباط وجود دارد]16[.

فوکیو و یوشیجیما

2007

بررسی تنوع شرکت­ها، عملکرد و تجدید ساختار در بزرگترین شرکت­های ژاپنی

بطور متوسط بین تنوع­سازی و عملکرد شرکت رابطه منفی وجود دارد]13[.

ساین و همکاران

2007

بررسی تأثیر عملکرد بر وابستگی کسب و کار

رابطه منفی بین درجه­ای از تنوع­سازی و عملکرد وجود دارد]22[.

چانگ و وانگ

2007

بررسی استراتژی تنوع محصول در ارتباط بین تنوع بین­المللی و عملکرد

بین تنوع­سازی محصول با عملکرد شرکت­های بین­المللی رابطه مثبت وجود دارد]10[.

برگر و همکاران

2010

اثر تمرکز در برابر تنوع­سازی بر عملکرد بانک­ها

در 4 بعد وام، سپرده، دارایی و جغرافیایی تنوع­سازی با کاهش سود و افزایش هزینه روبرو است]9[.

کانگ و همکاران

2011

اثر تنوع­سازی بر عملکرد شرکت و مکمل بین محصولات

رابطه یو[7] معکوس شکل بین درجه­ای از تنوع محصولات، عملکرد شرکت و مکمل محصولات (تولیدات مکمل) وجود دارد]17[.

آنیل ویقییت

2011

رابطه بین استراتژی تنوع و عملکرد سازمان

- رابطه بین تنوع و عملکرد، تحت تأثیر عواملی مانند شرایط کار، بحران، عدم وجود شرایط رقابت کامل بازار قرار دارد]8[.

سو و لئون لی

2012

بررسی تأثیر تنوع­سازی بر عملکرد و تنظیم ریسک عملکرد

اثر تنوع­سازی بر عملکرد شرکت­ها در سطوح مختلف همگن نیست]18[.

چین و جزفیو

2012

بررسی روابط بین مالکیت مدیریتی، تنوع و عملکرد شرکت

- رابطه U شکل بین مالکیت مدیریتی و تنوع در شرکت­های بزرگ وجود دارد.

لوکمن و همکاران

2013

تأثیر تنوع کسب و کار بر عملکرد ساخت و ساز شرکت­های آفریقایی

تفاوت معناداری در عملکرد شرکت­های متنوع و غیر متنوع وجود دارد.

تاستان وهمکاران

2013

رابطه بین استراتزی تنوع و عملکرد، مقایسه بین بلزیک و ترکیه

زمانیکه در بلزیک عملکرد شرکت­های تک­محصولی، غالب و غیر متنوع بالا است در ترکیه نیز عملکرد بالا است.

حساس یگانه و همکاران

1387

رابطه بین سرمایه­گذاران نهادی و ارزش شرکت

ارتباط معناداری بین تمرکز مالکیت نهادی و ارزش شرکت وجود ندارد]4[.

معماری نژاد و همکاران

1390

ارزیابی ساختار و عملکرد بازار خودروی سواری ایران

درجه تمرکز بالا در این بازار را تأیید می­کند]5[.

یاوری و همکاران

1389

متنوع­سازی صادرات و بهره­وری در صنایع کشور

- بهره­وری و صادرات روند مشابهی با یکدیگر دارند]7[.

 

 

 

 

 

 


روش پژوهش

هدف اصلی این پژوهش، بررسی تأثیر تنوع­سازی کسب و کار بر عملکرد و ارزش شرکت­های عضو بورس اوراق بهادار تهران است.

 

فرضیه‌های پژوهش

فرضیه عبارت است از آنچه که پژوهشگر به­دنبال آن می گردد، و یا حدسی است زیرکانه و علمی که برای نتیجه پژوهش می‌زنیم. به عبارت دیگر، پیشنهادی است که در محک آزمایش علمی سنجیده می‌شود (نبوی، 1373).

در زمینه رابطه بین تنوع کسب و کار و عملکرد، پژوهشگران به سه نتیجه متضاد دست یافته­اند. عده‌ای این رابطه را مثبت، عده­ای به وجود رابطه منفی و سایر پزوهشگران هیچ­گونه رابطه‌ای بین این دو متغیر پیدا نکردند. بر این اساس فرضیه اول مرتبط با این پژوهش به شکل زیر بیان می­گردد:

1- تنوع­سازی کسب و کار بر عملکرد شرکت­های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تأثیر مثبت و معنادرای دارد.

2- تنوع­سازی کسب و کار بر ارزش شرکت­های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تأثیر مثبت و معنادرای دارد.

 

تعریف متغیرهای پژوهش

در این پژوهش، از سه دسته متغیرهای مستقل، وابسته و کنترل استفاده می­شود:

 

متغیر مستقل

متغیر مستقل در این پژوهش تنوع­سازی کسب و کاراست که با استفاده از شاخص هرفیندال- هریشمن اندازه‌گیری می­شود:

این شاخص از اطلاعات تمام بنگاه­های صنعت استفاده می‌نماید و برای به­دست آوردن این شاخص از مجموع مربع سهم اندازه‌های (تولید، فرو‌ش، نیروی کار و غیره) تمام بنگاه­ها در صنعت یا بازار استفاده می‌شود. در واقع این شاخص به هر بنگاه به اندازه سهم آن در بازار وزن می‌دهد.

 

Si2: مربع سهم بازار از بنگاه iام

N: تعداد بنگاه­های موجود در صنعت یا بازار

شاخص هرفیندال_هریشمن در دهه 80 توسط کمیسیون تجارت آمریکا برای طبقه­بندی بازار مورد استفاده قرار گرفت. بازاری که شکل HHIآن کمتراز (10%)1000 باشد بازار رقابتی محسوب می­شود، لیکن بازار با شاخص HHI بیش از (18%) 1800 بازار غیررقابتی به حساب می­آید. به طوری که کمیسیون فدرال تجارت درخواست ادغام شرکت­های با شاخص هرفیندال بیش از 1000 را بررسی می‌کند و در مقابل ادغام شرکت­ها، در بازاری با شاخص HHI بیش از 1800 مقاومت می­کند.

این شاخص بین صفر و یک تغییر می­کند و دامنه نوسان آن به­صورت 0>H>1 نوشته می­شود.

 

متغیرهای وابسته

1- عملکرد شرکت: برای ارزیابی عملکرد شرکت از شاخص Q توبین استفاده شده است.

 

در رابطه فوق [8]M.V.S نشانگر ارزش بازار سهام عادی، [9]B.V.D ارزش دفتری بدهی­ها . [10]B.V.A ارزش دفتری دارایی­ها است (صامتی و همکاران، 1386).

2- ارزش شرکت:برابر است با ارز ش بازار هرسهم شرکت در آخر هر سال.

 

متغیرهای کنترل

در پژوهش­های پیشین، متغیرهای زیر به­عنوان عامل تعیین­کننده ارزش شرکت در نظر گرفته شده­اند. از این رو در این پژوهش، تأثیر این عوامل بر ارزش شرکت کنترل می­شود. متغیرهای کنترل عبارتند از:

اندازه صنعت ISize[11]: برای استفاده از عامل اندازه از Log جمع ارزش بازار سهام[12] شرکت­های موجود در مدیریت دارایی صنعت استفاده خواهد شد.

اهرم مالی[13]Lev::عبارت است از نسبت کل بدهی­های شرکت به کل دارایی­ها. از این نسبت به عنوان شاخصی برای تعیین ریسک مالی استفاده می­شود(نوو، 1384).

نسبت ارزش دفتری به ارزش بازار سهام [14]BE/ME: این نسبت از حاصل تقسیم ارزش دفتری سهام بر ارزش بازاری سهام بدست می­آید (رضایی و همکاران، 1389).

رشد فروشSG[15]

 از طریق فرمول زیر نرخ رشد فروش بدست خواهد آمد:

 

 

مالکیت نهادیIO[16]

برای محاسبه تمرکز مالکیت نهادیدرصد سهام هر یک از مالکان نهادی به توان دو رسیده و با هم جمع می­شوند. حاصل بین0تا 1 بوده و هر چقدر به1نزدیک­تر باشد، تمرکز بیشتر است (رحمانی و همکاران، 1380):

IO= ∑ (درصد مالکیت هر نهاد)2

اندازه شرکت FSize[17]: اندازه شرکت از طریق لگاریتم طبیعی فروش برای شرکت در پایان سال محاسبه می­شود (نیکبخت و همکاران، 1389).

نسبت مخارج سرمایه­ای به دارایی‌ها CE/A: مخارج سرمایه­ای بر اساس اضافات دارایی ثابت در طی سال به کل دارایی­ها بدست می‌آید (نیکبخت و همکاران، 1389).

 

 مدل آزمون فرضیه‌ها

مدل­های زیر برای آزمون فرضیه­های پژوهش تخمین زده شده­اند:

 

 

که در این روابط:

: شاخص هرفیندال- هریشمن؛ value: ارزش شرکت؛ : عملکردمالی؛ : نسبت ارزش دفتری به ارزش بازار؛ : سهاماهرم مالی؛ : نسبت مخارج سرمایه­ای؛ : اندازه شرکت؛ : تمرکز مالکیت نهادی؛ : اندازه صنعت؛ : رشد فروش.

 

جامعه آماری، روش نمونه‌گیری و محدوده زمانی

با توجه به محدودیت اطلاعات، دوره مورد مطالعه از سال 1381 تا پایان سال 1390 و جامعه آماری مورد بررسی، همه شرکت­های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران است. در انتخاب نمونه، موارد زیر در نظر گرفته شده است:

پایان سال مالی شرکت 29 اسفند باشد، شرکت‌ها در طی دوره مورد نظر، سال مالی خود را تغییر نداده و توقف فعالیت نیز نداشته باشند، صورت‌های مالی و یادداشت­های همراه شرکت‌ها در دوره زمانی 1381 تا 1390 به­طور کامل در سایت بورس اوراق بهادار تهران موجود باشد و شرکت انتخابی جزو شرکت‌های سرمایه­گذاری، بانک­ها و مؤسسه‌های بیمه نباشد. با توجه به این محدودیت­ها و پس از غربالگری تعداد 125 شرکت بررسی شدند.

 

روش گردآوری داده‌ها

اطلاعات مورد نیاز برای ادبیات موضوع و پیشینه از روش کتابخانه‌ای، پژوهش گردآوری شده و کلیه اطلاعات مورد نیاز برای انجام این پژوهش از بانک­های اطلاعاتی بورس اوراق بهادار تهران، نرم‌افزارهای تدبیرپرداز و ره‌آورد نوین و سامانه معاملاتی بورس و اوراق بهادار تهران جمع‌آوری شده است.

 

روش تجزیه و تحلیل داده‌ها و یافته‌های پژوهش

به منظور تجزیه و تحلیل داده‌ها وانجام آزمون فرضیه‌های پژوهش از روش تحلیل همبستگی (با استفاده از تکنینک پانل دیتا) استفاده نمودیم. لذا بدین منظور در این پژوهش پس از اجرای مرحله پژوهش کتابخانه‌ای و میدانی و استخراج اطلاعات کافی از نمونه‌ها و محاسبه ارزش‌های هر یک از متغیرها، با استفاده از نرم‌افزارهای Excel (به منظور جمع‌آوری داده‌ها)، Eviews (برای آزمون پانل دیتا) و Stata (به منظور انجام آزمون ناهمسانی واریانس‌ها و آزمون خود‌همبستگی) به تجزیه تحلیل یافته‌ها و آزمون فرضیه‌های پژوهش پرداخته شده است.

 

تحلیل شدت تنوع و تمرکز در صنایع

همانطور که بیان شد ما در این پژوهش به­دنبال تأثیر تنوع­سازی بر عملکرد شرکت­ها هستیم، بنابراین قبل از تجزیه و تحلیل رگرسیون به بررسی درجه‌های تنوع‌سازی در صنایع پرداختیم. برای تفکیک درجه‌های تنوع­سازی از روش هرفیندال_هریشمن استفاده شده است. در این بخش شاخص نسبت تمرکز، هرفیندال- هریشمن به منظور تغییرات تمرکز صنایع در سال­های 1381-1390 محاسبه شده است.

هرفیندال - هریشمن در دهه 80 توسط کمیسیون تجارت آمریکا برای طبقه‌بندی بازار استفاده شد. بازاری که شکل HHI آن کمتراز (10%)1000 باشد بازار رقابتی محسوب می‌شود، لیکن بازار با شاخص HHI بیش از (18%) 1800 بازار غیررقابتی به حساب می­آید. به طوری که کمیسیون فدرال تجارت درخواست ادغام شرکت­های با شاخص هرفیندال بیش از 1000 را بررسی می‌کند و در مقابل ادغام شرکت­ها، در بازاری با شاخص HHI بیش از 1800 مقاومت می‌کند.

 

 

 

 

 

 

 

 


جدول (2) نتایج شاخص هرفیندال-هریشمن طی سال‌های 1381-1390

صنعت

1381

1382

1383

1384

1385

1386

1387

1388

1389

1390

صنایع فلزی

116/0

0/116

115/0

103/0

119/0

133/0

0/132

119/0

139/0

140/0

خوردوسازی

306/0

0/304

269/0

265/0

257/0

276/0

0/273

302/0

329/0

229/0

کاشی و سرامیک

061/0

0/067

075/0

074/0

076/0

073/0

0/075

075/0

092/0

087/0

شیمیایی

115/0

0/117

114/0

118/0

121/0

120/0

0/123

120/0

119/0

133/0

ماشین آلات و تجهیزات

134/0

0/141

145/0

173/0

171/0

165/0

0/153

156/0

164/0

167/0

غذایی

182/0

0/207

223/0

218/0

221/0

221/0

0/207

217/0

217/0

230/0

 دارویی

067/0

0/283

233/0

213/0

226/0

219/0

0/273

251/0

299/0

068/0

 


بنابراین طبق نتایج حاصل از شاخص هرفیندال_ هریشمن، صنایع به سه دسته رقابتی، نیمه­متمرکز و متمرکز تقسیم شدند. در نتیجه آزمون فرضیه­ پژوهش در حالت تلفیقی که در قسمت­های بعد توضیح داده خواهد شد در سه مرحله برای سه دسته صنایع رقابتی، متمرکز و نیمه­متمرکز انجام می­پذیرد.


 

جدول (3) نتایج نهایی تنوع­سازی بر اساس جدول (1)

HHI

نوع بازار

صنایع

توضیحات

10%HHI<

رقابتی

صنایع کاشی و سرامیک و سایر کانی­های غیرفلزی

با توجه به مقادیر به­دست آمده طی سال­های 1381-1390 که همواره رقمی زیر 10% را اختیار نموده است، می­توان چنین بیان نمود که این 2صنعت به شدت رقابتی اند.

18%>HHI>10%

نیمه­متمرکز

صنایع فلزی، گروه محصولات شیمیایی، ماشین­آلات و تجهیزات

با توجه به جدول شماره 1 مقادیر این شاخص همواره رقمی بین 10% و 18% را اختیار نموده است، می­توان اظهار داشت که این صنایع نیمه­متمرکز بوده اند.

18%<HHI

متمرکز

صنایع خودروسازی، مجصولات غذایی و مجصولات دارویی

با توجه به مقادیری که مشاهده می­کنیم این شاخص همواره رقمی بیش از 18% را داراست، در نتیجه می­توان بیان کرد که این صنایع به شدت متمرکز هستند.

 


بررسی آمار توصیفی

همانطور که در بخش‌های قبلی نیز بدان اشاره شد، آمار توصیفی بخشی از تجزیه و تحلیل محقق را تشکیل می‌دهد. جدول (2) این آماره‌‌ها را درباره متغیرهای پژوهش ارایه می‌دهد تا از آنها برای انتخاب آزمون‌ها و روش‌های آزمون فرضیه‌ استفاده شود.

 

 

 

 

جدول (4) آمار توصیفی متغیرهای پژوهش

متغیرها

ارزش شرکت

تنوع

سازی

اندازه صنعت

اهرم مالی

مالکیت نهادی

نسبت ارزش دفتری به ارزش بازار

اندازه شرکت

رشد فروش

نسبت مخارج سرمایه­ای به دارایی­ها

میانگین

4/980704

00954/0

05596/0

34207/0

64193/0

00327/0

53105/5

24660/0

02765/0

انحراف معیار

92/258

03122/0

08974/0

16327/1

696/253

20356/0

61133/0

37464/1

11206/0

مینیموم

459

0

0

00001/0–

0

0004/0–

97600/3

000/1–

000/0–

ماکزیمم

296816

28400/0

60100/0

94/2

989/0

159/6

03100/8

3310/44

85100/0

مقدار جاک برا

5/106999

9/68320

53/7120

1283943

8099002

2948950

569/202

3831846

7/78652

احتمال

000/0

000/0

000/0

000/0

000/0

000/0

000/0

000/0

000/0

تعداد مشاهدها

1250

1250

1250

1250

1250

1250

1250

1250

1250

 


بی‌شک یکی از مهمترین استفاده‌ای که می‌توان از جدول آمار توصیفی داشت، قضاوت در مورد نرمال یا غیر‌نرمال بودن داده‌ها است. آزمون جارکو برا آزمونی است که برای این بررسی بیشتر عمومیت دارد.‌ آماره جاک‌برا نشان می‌دهد که تمامی متغیرهای پژوهش دارای توزیع نرمال نیستند، زیرا با توجه به احتمال مربوطه (p-value<0.05) فرض صفر آزمون مبنی بر نرمال بودن توزیع داده‌ها رد شده است.

میانگین به­عنوان یکی از پارامترهای مرکزی، نشان دهنده مرکز ثقل جامعه بوده و به عبارتی مبین این امر است که اگر به جای تمامی مشاهده‌های جامعه، میانگین آن قرار داده شود، هیچ تغییری در جمع کل داده‌های جامعه ایجاد نمی‌گردد. به طور مثال میانگین هرفیندال_هریشمن به عنوان متغیر مستقل شرکت­های نمونه برابر با 0.009546 بوده است.

ماکزیمم، بیشترین عدد متغیر در جامعه آماری را نشان می‌دهد. طبق نتایج جدول، بیشترین میزان رشد فروش شرکت‌های مزبور 44.33100 است.

مینیمم، کمترین عدد متغیر در جامعه آماری را نشان می‌دهد. طبق نتایج جدول کمترین میزان هرفیندال-هریشمن برای شرکت‌های نمونه 0 بوده است.


 

 

 

 

 

 

جدول (5) آزمون مانایی متغیرهای پژوهش در سطح اطمینان 95% (صنایع رقابتی)

لیون و چوی

متغیرها

P(VALUE)

F

0000/0

5031/21

عملکرد

0004/0

38656/3

ارزش شرکت

9959/0

64627/2

تنوع­سازی

0000/0

49601/8

اندازه صنعت

0000/1

58098/7

اهرم مالی

0000/1

8334/15

مالکیت نهادی

0000/0

1931/20

ارزش دفتری به بازار

0000/0

15853/4

اندازه شرکت

0000/0

1676/70

رشد فروش

0000/0

5110/15

مخارج سرمایه­ای به دارایی

 


یافته‌های پژوهش

پس از تشخیص درجه‌های تنوع­سازی و بررسی آمار توصیفی به پایایی متغیرهای پژوهش پرداخته می‌شود. پارامترهای مربوط به متغیر هر مدل، اعم از مستقل و وابسته باید در طول زمان در یک مدل رگرسیونی از نوع سری زمانی ثابت باشند و برای تعیین پایایی مدل از آزمون "لیون لین و چوی" استفاده می‌شودآزمون لیون لین وچوی برای سه گروه صنایع رقابتی، نیمه­متمرکز و متمرکز صورت پذیرفت و همان­طور که در جداول مشاهده می­شود، نتایج این آزمون در صنایع رقابتی مبین مانایی تمامی متغیرهای پژوهش به­جزو متغیر مستقل HHI و 3 متغیرکنترلLEV, IO و FSize، در صنایع نیمه متمرکز به­جز در 2 متغیرکنترلIO و LEV و در صنایع متمرکز به جز در متغیر مستقل HHI و 2 متغیر کنترل IO و LEV است.


 

جدول (6) آزمون مانایی متغیرهای پژوهش در سطح اطمینان 95% (صنایع نیمه متمرکز)

لیون و چوی

متغیرها

P (VALUE)

F

0000/0

3511/38

عملکرد

0000/0

3021/11

ارزش شرکت

2099/0

80667/0

تنوع­سازی

0000/0

06744/4

اندازه صنعت

1924/0

86897/0

اهرم مالی

0000/1

6561/31

مالکیت نهادی

0000/0

95843/8

ارزش دفتری به بازار

2540/0

66192/0

اندازه شرکت

0000/0

8933/10

رشد فروش

0000/0

57521/5

مخارج سرمایه­ای به دارایی­

 

جدول (7) آزمون مانایی متغیرهای پژوهش در سطح اطمینان 95% (صنایع ­متمرکز)

لیون و چوی

متغیرها

P(VALUE)

F

0000/0

9154/10

عملکرد

0000/0

71573/4

ارزش شرکت

0000/0

57250/5

تنوع­سازی

0000/0

0680/13-

اندازه صنعت

0000/1

6758/11

اهرم مالی

1024/0

26772/1

مالکیت نهادی

0000/0

3858/21

ارزش دفتری به بازار

0000/0

08536/7

اندازه شرکت

0000/0

19087/7

رشد فروش

0000/0

23245/9

مخارج سرمایه­ای به دارایی­ها

 

جدول (8) آزمون مانایی بلندمدت فرضیه پژوهش در سطح اطمینان 95% (صنایع رقابتی)

کائو

فرضیه­ها

P(VALUE)

F

0000/0

149436/7-

فرضیه اول

0000/0

065010/4-

فرضیه دوم

 

جدول (9) آزمون مانایی بلندمدت فرضیه پژوهش در سطح اطمینان 95% (صنایع نیمه­متمرکز)

کائو

فرضیه­ها

P(VALUE)

F

0000/0

796089/8

فرضیه اول

0000/0

539503/9-

فرضیه دوم

 


آزمون هم انباشتگی کائو

برای بررسی وجود یا عدم وجود رابطه بلندمدت بین متغیرهای مدل از آزمون هم­انباشتگی کائو استفاده کرده­ایم، شایان ذکر است به دلیل اینکه آزمون کائو برای متغیرHHI، Fsize،IO و LEV در هر دو فرضیه استفاده شده، لذا مانایی بلندمدت تأیید می­گردد. جداول 8، 9 و 10 بخوبی وجود هم­انباشتگی بلندمدت بین متغیرهای پژوهش را توجیه می­کند.

 

 

 

 

 

 

جدول (10) آزمون مانایی بلندمدت فرضیه پژوهش در سطح اطمینان 95% (صنایع ­متمرکز)

کائو

فرضیه­ها

P(VALUE)

F

0000/0

43257/11-

فرضیه اول

0000/0

438542/4-

فرضیه دوم

 


آزمون ناهمسانی واریانس‌ها و خودهمبستگی فرضیه‌های پژوهش

جداول 11، 12 و 13 وجود ناهمسانی واریانس را برای کل فرضیه‌های پژوهش و هر سه صنعت رقابتی، نیمه­متمرکز و متمرکز تأیید می­کند و وجود خودهمبستگی را فقط برای فرضیه‌‌ دوم صنعت نیمه‌متمرکز پژوهش، تأیید نمی‌کند. همانطور که در فصل سوم تشریح شد برای مشکل ناهمسانی واریانس از روش حداقل مربعات تعمیم یافته تخمینی (EGLS) و برای مشکل خود همبستگی ازپارامتر AR(1)یا AR(2) (هرکدام که بتواند پارامترهای مدل دارای اثرات ثابت را به خوبی تخمین بزند) استفاده کرده‌ایم.

 

 

جدول (11) نتایج آزمون ناهمسانی واریانس‌ها و خود همبستگی فرضیه‌ پژوهش (صنایع رقابتی)

فرضیه‌ها

آزمون ناهمسانی واریانس‌ها

آزمون خودهمبستگی

F

P(VALUE)

F

P(VALUE)

فرضیه اول

41/342

000/0

366/63

000/0

فرضیه دوم

48/221

000/0

113/29

000/0

 

جدول (12) نتایج آزمون ناهمسانی واریانس‌ها و خود همبستگی فرضیه‌ پژوهش (صنایع نیمه‌متمرکز)

فرضیه‌ها

آزمون ناهمسانی واریانس‌ها

آزمون خودهمبستگی

F

P(VALUE)

F

P(VALUE)

فرضیه اول

66/1926

000/0

682/9

0030/0

فرضیه دوم

90/574

000/0

908/1

1730/0

 

جدول (13) نتایج آزمون ناهمسانی واریانس‌ها و خود همبستگی فرضیه‌ پژوهش (صنایع متمرکز)

فرضیه‌ها

آزمون ناهمسانی واریانس‌ها

آزمون خودهمبستگی

F

P(VALUE)

F

P(VALUE)

فرضیه اول

78/608

000/0

422/101

000/0

فرضیه دوم

68/488

003/0

273/16

002/0

 


آزمون فرضیه‌های پژوهش در حالت تابلویی

در این بخش به آزمون فرضیه‌ها در قالب آمار توصیفی و مدل رگرسیونی پرداخته شده است. همچنین برای تشخیص انتخاب بین POOLED یا PANEL بودن فرضیه‌های پژوهش از آزمون F لیمر استفاده‌کرده‌ایم، سپس برای تعیین و انتخاب یکی از دو الگوی اثرات ثابت یا اثرات تصادفی از آزمون‌هاسمن استفاده شده است که نتایج حاصل از آن در جداول 14، 15 و 16 قابل مشاهده است.


 

جدول (14) نتایج آزمون F لیمر و‌هاسمن (صنایع رقابتی)

فرضیه‌ها

F لیمر

هاسمن

Cross – section

F

P

Chi - square

P

فرضیه اول

747132/3

0000/0

707951/72

0000/0

FIX

فرضیه دوم

837705/1

0200/0

902251/38

0069/0

FIX

 

جدول (15) نتایج آزمون F لیمر و‌هاسمن (صنایع نیمه‌متمرکز)

فرضیه‌ها

F لیمر

هاسمن

Cross – section

F

P

Chi - square

P

فرضیه اول

895302/1

0003/0

056799/103

0000/0

FIX

فرضیه دوم

052384/17

0000/0

958541/569

0000/0

FIX

 

جدول (16) نتایج آزمون F لیمر و‌هاسمن (صنایع متمرکز)

فرضیه‌ها

F لیمر

هاسمن

Cross – section

F

P

Chi - square

P

فرضیه اول

244983/8

0000/0

725445/323

0000/0

FIX

فرضیه دوم

025263/15

0000/0

480992/21

0060/0

FIX

 


آزمون فرضیه اول پژوهش

فرضیه اول پژوهش به صورت زیر بیان شده بود:

"تنوع­سازی کسب و کار بر عملکرد شرکت­های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تأثیر مثبت و معنادرای دارد."

با توجه به نتایج جداول 9، 10 و 11 مدل اول پژوهش در هر سه صنعت دارای مشکل ناهمسانی واریانس است. بنابراین باید از روش حداقل مربعات تعمیم یافته تخمین برای آزمون فرضیه اول استفاده گردد. از طرفی چون مدل اول مشکل خود همبستگی دارد، از پارامتر AR استفاده شده است. نتایج حاصل ازآزمون مدل اول در جدول17،18و 19قابل مشاهده است.

نتایج نشان می­دهد تنوع­سازی کسب و کار که با استفاده از شخص هرفیندال-هریشمن اندازه­گیری شده است، بر عملکرد صنایع رقابتی تأثیر مثبت داشته و این تأثیر معنادار است.


 

 

 

 

جدول (17)نتایج آزمون فرضیه اول (صنایع رقابتی)

متغیر

EGLS

ضرایب

آمارهt

احتمالt

هرفیندال-هریشمن

01238/50

68/2

0081/0

نسبت ارزش دفتری به ارزش بازار سهام

22678/12-

14/4-

0001/0

نسبت مخارج سرمایه­ای

131822/0-

45/1-

1490/0

اندازه شرکت

565531/0-

43/4-

0000/0

تمرکز مالکیت نهادی

018187/0

24/0

8113/0

اندازه صنعت

34757/20

68/8

0000/0

اهرم مالی

013313/0

18/0

8586/0

رشد فروش

058622/0

26/1

2099/0

متغیر ثابت

410488/3

17/4

0001/0

AR(1)

599189/0

56/3

0005/0

ضریب تعیین

82/0

ضریب تعیین تعدیل شده

780/0

آماره دوربین- واتسون

88/1

آمارهF

91587/22

احتمال آمارهF

0000/0

 

 

لذا با توجه به این­که در صنایع رقابتی شاخص هرفیندال- هریشمن تأثیر مثبت و معناداری بر عملکرد داشته است، بنابراین فرضیه اول پژوهش در صنایع رقابتی تأیید می­شود.

نتایج در صنایع نیمه­متمرکز حاکی از آن است که تنوع­سازی کسب و کار در این صنایع بر عملکرد تأثیر منفی و معناداری داشته است.

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول (18) نتایج آزمون فرضیه اول (صنایع نیمه­متمرکز)

متغیر

EGLS

ضرایب

آمارهt

احتمالt

هرفیندال-هریشمن

22282/10-

19/2-

0287/0

نسبت ارزش دفتری به ارزش بازار سهام

034257/0

85/0

3970/0

نسبت مخارج سرمایه­ای

177061/0-

87/0-

3845/0

اندازه شرکت

472530/0

53/2-

0118/0

تمرکز مالکیت نهادی

157340/0

21/1

2256/0

اندازه صنعت

71886/12

76/5

0000/0

اهرم مالی

008848/0

96/0

3386/0

رشد فروش

258596/0

53/4

0000/0

متغیر ثابت

443945/3

44/3

0006/0

AR(1)

295862/0

57/4

0000/0

ضریب تعیین

67/0

ضریب تعیین تعدیل شده

62/0

آماره دوربین- واتسون

01/2

آمارهF

47692/13

احتمال آمارهF

000000/0

 

 

لذا با توجه به این­که در صنایع نیمه­متمرکز شاخص هرفیندال- هریشمن تأثیر منفی و معناداری بر عملکرد داشته است، بنابراین فرضیه اول پژوهش در صنایع نیمه­متمرکز رد می­شود.

در صنایع متمرکز تنوع­سازی کسب و کار بر عملکرد تأثیر منفی گذاشته است، ولی این تأثیر معنادار نیست.

 


 

 

 

 

 

 

 

 

جدول (19) نتایج آزمون فرضیه اول (صنایع متمرکز)

متغیر

EGLS

ضرایب

آمارهt

احتمالt

هرفیندال-هریشمن

1498/1-

85/0-

3965/0

نسبت ارزش دفتری به ارزش بازار سهام

9352/6-

48/5-

0000/0

نسبت مخارج سرمایه­ای

0983/0-

88/0-

3782/0

اندازه شرکت

4731/0-

92/3-

0001/0

تمرکز مالکیت نهادی

90/9-

45/2-

0147/0

اندازه صنعت

4928/5

41/7

0000/0

اهرم مالی

0643/0

77/1

0767/0

رشد فروش

0219/0

98/2

0030/0

متغیر ثابت

8806/3

76/5

0000/0

AR(1)

6441/0

10/11

0000/0

ضریب تعیین

87/0

ضریب تعیین تعدیل شده

85/0

آماره دوربین- واتسون

19/2

آمارهF

49925/44

احتمال آمارهF

000000/0

 

 

لذا با توجه به این­که در صنایع متمرکز شاخص هرفیندال- هریشمن تأثیر منفی و بدون معنایی بر عملکرد داشته است، بنابراین فرضیه اول پژوهش در صنایع ­متمرکز نیز رد می­شود.

 

آزمون فرضیه دوم پژوهش

فرضیه دوم به صورت زیر بیان شده بود:

"تنوع­سازی کسب و کار بر ارزش شرکت­های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تأثیر مثبت و معنادرای دارد."

با توجه به نتایج جداول 9، 10 و 11 مدل اول پژوهش در هر سه صنعت دارای مشکل ناهمسانی واریانس است. بنابراین باید از روش حداقل مربعات تعمیم یافته تخمین برای آزمون فرضیه اول استفاده گردد. از طرفی چون مدل دوم مشکل خود همبستگی دارد، از پارامتر AR استفاده شده است. نتایج حاصل ازآزمون مدل دوم در جدول 19، 20 و 21 قابل مشاهده است.


 

 

 

 

جدول (20) نتایج آزمون فرضیه دوم (صنایع رقابتی)

متغیر

EGLS

ضرایب

آمارهt

احتمالt

هرفیندال-هریشمن

5346278-

71/1-

0891/0

نسبت ارزش دفتری به ارزش بازار سهام

391283-

72/1-

0875/0

نسبت مخارج سرمایه­ای

68/12720

95/0

3442/0

اندازه شرکت

133667-

8/4-

0000/0

تمرکز مالکیت نهادی

24365-

38/1-

1712/0

اندازه صنعت

16888623

3/26

0000/0

اهرم مالی

5/7874-

88/0-

3791/0

رشد فروش

28333

71/4

0000/0

متغیر ثابت

687083

15738

0000/0

AR(1)

592948/0

19/37

0000/0

AR(2)

0499/0

29/1-

2000/0

ضریب تعیین

99/0

ضریب تعیین تعدیل شده

99/0

آماره دوربین- واتسون

17/2

آمارهF

0149/774

احتمال آمارهF

000000/0

 

 

نتایج نشان می­دهد که متغیر تنوع­سازی (هرفیندال-هریشمن) در صنایع رقابتی تأثیر منفی بر ارزش شرکت داشته، ولی این تأثیر معنادار نیست.

لذا با توجه به این­که در صنایع رقابتی شاخص هرفیندال- هریشمن تأثیر منفی و بدون معنایی بر ارزش داشته است، بنابراین فرضیه دوم پژوهش در صنایع رقابتی رد می­شود.

در صنایع نیمه­متمرکز نتایج حاکی از آن است که تنوع­سازی تأثیر منفی بر ارزش شرکت داشته، ولی این تأثیر معنادار نبوده است.

لذا با توجه به این­که در صنایع نیمه­متمرکز شاخص هرفیندال- هریشمن تأثیر منفی و بدون معنایی بر ارزش داشته است، بنابراین فرضیه دوم پژوهش در صنایع نیمه­متمرکز نیز رد می­شود.

 

 

 

 

 

 

 

جدول (21) نتایج آزمون فرضیه دوم (صنایع نیمه­متمرکز)

متغیر

EGLS

ضرایب

آمارهt

احتمالt

هرفیندال-هریشمن

3026000-

02/1-

3056/0

نسبت ارزش دفتری به ارزش بازار سهام

903/4452

27/0

7898/0

نسبت مخارج سرمایه­ای

50/70192

098/0

2727/0

اندازه شرکت

8/311292

38/3

0008/0

تمرکز مالکیت نهادی

57/47329

24/1

2136/0

اندازه صنعت

9518006

86/6

0000/0

اهرم مالی

614/9572

14/2

0327/0

رشد فروش

15/28716-

05/1-

2941/0

متغیر ثابت

1450471

01/3-

0028/0

ضریب تعیین

84/0

ضریب تعیین تعدیل شده

81/0

آماره دوربین- واتسون

24/1

آمارهF

16838/39

احتمال آمارهF

000000/0

 

 

در صنایع متمرکز نتایج حاکی از آن است که تنوع­سازی تأثیر منفی بر ارزش شرکت داشته، ولی این تأثیر معنادار نبوده است.

 

لذا با توجه به این­که در صنایع ­متمرکز شاخص هرفیندال- هریشمن تأثیر منفی و بدون معنایی بر ارزش داشته است، بنابراین فرضیه دوم پژوهش در صنایع متمرکز نیز رد می­شود.


 

جدول (22) نتایج آزمون فرضیه دوم (صنایع متمرکز)

متغیر

EGLS

ضرایب

آمارهt

احتمالt

هرفیندال-هریشمن

1/401805-

58/0-

5643/0

نسبت ارزش دفتری به ارزش بازار سهام

2/837409

01/2

0446/0

نسبت مخارج سرمایه­ای

25/20244

3/0

7639/0

اندازه شرکت

227848

46/3

0006/0

تمرکز مالکیت نهادی

855509/2-

14/1-

2529/0

اندازه صنعت

10854086

36/15

0000/0

اهرم مالی

4/164396

27/3

0012/0

رشد فروش

497/6217-

4/0

6880/0

متغیر ثابت

2/639360-

77/1-

0769/0

AR(1)

418192/0

16/4

0000/0

ضریب تعیین

91/0

ضریب تعیین تعدیل شده

89/0

آماره دوربین- واتسون

79/1

آمارهF

25178/64

احتمال آمارهF

000000/0

 

 

 

بحث و نتیجه‌گیری

در سال­های اخیر، ارتباط میان عملکرد وتنوع شرکت یک موضوع مهم تجربی در مدیریت مالی شده است. موضوع انتخاب میان تنوع­گرایی و تخصص‌گرایی در فعالیت‌های کسب­ و کار شرکت به طور گسترده‌ای در ادبیات مدیریت مالی اخیر مورد توجه بوده است. استراتژی­های تنوع می‌توانند توازن رقابتی یک صنعت را تحت تأثیر قرار دهند.

در زمینه رابطه تنوع­سازمانی و سایر متغیرهای مربوط به سازمان (نظیر عملکرد، ارزش، سودآوری، ریسک،... ) تا کنون پژوهش‌های فراوانی انجام گرفته است. اما نتایج حاصل از این پژوهش‌ها در بسیاری از موارد با یکدیگر تناقض دارد. رابطه بین تنوع و عملکرد سازمانی، موضوع بسیاری از پژوهش‌ها در سال­های پیشن بوده است (از سال ۱۹۷۱ به بعد). پژوهشگران در زمینه رابطه بین این دو متغیر، به سه نتیجه متضاد دست یافته­اند. عده­ای این رابطه را مثبت ارزیابی کرده­اند، عده­ای به وجود رابطه منفی بین این دو متغیر دست یافته­اند و سایر پژوهشگران، هیچ گونه رابطه­ای بین آنها پیدا نکردند.

از این رو، در این مقاله به بررسی این موضوع پرداخته شد که آیا تنوع­سازی کسب و کار بر عملکرد و ارزش شرکت­های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران تأثیر دارد؟ برای پاسخگویی به این سؤال، نخست شاخص هرفیندال_ هریشمن به­عنوان معیار سنجش تنوع در نظر گرفته شد. سپس فرضیه در ارتباط تأثیر تنوع بر عملکرد و ارزش شرکت مطرح و آزمون شد. یافته­های پژوهش نشان داد که تنوع کسب وکار بر عملکرد شرکت­های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران در سه دسته صنایع رقابتی، نیمه­متمرکز و متمرکز متفاوت است. رابطه بین تنوع­سازی کسب وکار و عملکرد در صنایع رقابتی نشان­دهنده رابطه مثبت و معناداری است. همچنین تأثیر متغیرهای کنترل مالکیت نهادی، اهرم مالی و رشد فروش نیز مثبت بوده، ولی این تأثیرات بی­معنا بوده است. از طرفی متغیرهای کنترل ارزش دفتری به ارزش بازارسهام و اندازه شرکت تأثیر منفی بر عملکرد داشته و این تأثیر معنادار بوده است. متغیر مخارج سرمایه­ای نیز تأثیر منفی داشته، ولی این تأثیر معنادار نیست. در نهایت متغیر کنترل اندازه صنعت تأثیر مثبت و معناداری بر عملکرد داشته است. نتیجه به دست آمده با نتایج حاصل از پژوهش‌های نارسیمهان و ووک کیم (2002)، کیان (2002)، وید و کراویل (2003)، چانگ و وانگ (2007) و آنیل و ییقیت (2011) سازگاری دارد.نتایج در صنایع نیمه­متمرکز حاکی از آن است که تنوع­سازی کسب و کار در این صنایع بر عملکرد تأثیر منفی و معناداری داشته است. در مورد متغیرهای کنترل نسبت ارزش دفتری به ارزش بازار سهام، تمرکز مالکیت نهادی و اهرم مالی تأثیر مستقیمی بر عملکرد داشته­اند، ولی این تأثیر معنادار نیست. نتیجه به دست آمده با نتایج حاصل از پژوهش‌های فوکیو و یوشیجیما (2007)، ساین و همکاران (2007) سازگاری دارد. در صنایع متمرکز تنوع­سازی کسب و کار بر عملکرد تأثیر منفی گذاشته است، ولی این تأثیر معنادار نیست. متغیرهای کنترل ارزش دفتری به ارزش سهام، اندازه شرکت و تمرکز مالکیت نهادی تأثیر منفی و معناداری بر عملکرد داشته­اند. متغیر اندازه صنعت و رشد فروش تأثیر مثبت و معناداری بر عملکرد دارند. همچنین متغیر اهرم مالی نیز تأثیر مثبتی داشته، ولی این تأثیر معنادار نیست. در نهایت متغیر مخارج سرمایه­ای تأثیر منفی و بدون معنایی بر عملکرد داشته است. نتیجه بدست آمده با نتایج حاصل از پژوهش‌ها کانگ و همکاران (2011)، چاکرابارتی، سوولی و لئون­لی (2012) و چین و جزفیو (2012) سازگاری دارد.

همچنین نتایج نشان می­دهد که تأثیر متغیر تنوع­سازی (هرفیندال-هریشمن) بر ارزش شرکت در صنایع رقابتی، متمرکز و نیم­متمرکز منفی بوده، ولی این تأثیر معنادار نیست. نتایج بدست آمده با نتایج حاصل از پژوهش‌ها لین و همکاران (2007)، لامونت و پالک (2002)، فاوری و همکاران (2004)، سازگاری دارد.

 

محدودیت‌های پژوهش

به دلیل مشکلات موجود و در دسترس نبودن اطلاعات کلیه شرکت­ها، برای تجزیه و تحلیل داده­ها از نمونه­گیری به صورت غربالگری استفاده شد.

 

پیشنهادهای پژوهش

پیشنهادهای کاربردی

1- پیشنهاد می­گردد مدیران عالی در صورت تمایل به به­کارگیری استراتژی تنوع به صورت راهبردی عمل نموده، ابتدا موقعیت فعلی خود، نقاط قوت_ضعف و فرصت_ تهدید را بسنجند و سپس با دید روشن در صورتی که تنوع را برای رسیدن به مقاصد سازمان مناسب تشخیص دادند، مبادرت به گسترش حیطه کسب و کار خود نمایند.

2- عوامل سازمانی و سازوکارهای سازمان را مورد تجزیه و تحلیل قرار داده و تنوع را مناسب با سازوکارهای داخلی خود (فرهنگ، تعداد پرسنل، سرمایه، سبک مدیریت و ...) انتخاب نمایند.

3- ممکن است نتایج هریک از گزینه­های تنوع­گرایی و تمرکزگرایی یه زودی نمایان نشود، به مدیران پیشنهاد می‌گردد برای تصمیم­گیری در مورد کارایی و اثربخشی استراتژی انتخابی، شکاف زمانی را در نظر گرفته و زود قضاوت ننمایند.

4- پیشنهاد می­گردد مدیران در صورت تمایل به تنوع­گرایی از قبل پیش زمینه­های لازم برای سودمندی تنوع از جمله اندازة سازمانی، توانایی ومهارت مدیریتی و .... را فراهم نمایند.

 

پیشنهادهایی برای پژوهش‌های آتی

1- می‌توان برای ارزیابی عملکرد بجای استفاده از شاخص کیو توبین از سایر روش­های ارزیابی همچون تحلیل پوششی داده­های فازی، کارت ارزیابی متوازن و ... استفاده نمود.

2- می‌توان تأثیر تنوع­سازی کسب و کار را بر ریسک، سودآوری، نرخ بازده دارایی­ها و یا نرخ بازده سرمایه سنجید.



[1]. Ramanujam

[2]. Varadarjan

[3]. Raghunathan

[4]. Lynch

[5]. Santos

[6]. Lin

[7]. U

[8]. Market Value of Stock

[9]. Book Value of Debt

[10]. Book Value of Assets

[11]. Industry Size

[12]. Market Equity (ME)

[13]. Leverage

[14]. Book Equity to Market Equity(BE/ME)

[15]. Sales Growth

[16]. Institional Ownership

[17]. Firm size

منابع

[1]     برزنده، محمد. (1376). "اثر متغیرهای کلان اقتصادی بر شاخص قیمت سهام". پایان نامه کارشناسی ارشد رشته اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی.

[2]     تهرانی، رضا؛ بابایی زکیلی، محمدعلی؛ کریمی، کیانا. (1386)، "تأثیر استراتژی تنوع بر عملکرد مالی شرکت­های تولیدی عضو بورس اوراق بهادار تهران". تحقیقات مالی: بهار و تابستان 1387، صص 40-21.

[3]     جوادی، علیرضا. (1386). "بررسی رابطه بین هموارسازی سود و ارزش شرکت". پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه مازندران.

[4]     حساس یگانه، یحیی؛ مرادی، محمد؛ اسکندر، هدی: 1387، "بررسی رابطه بین سرمایه­گذاران نهادی و ارزش شرکت". بررسی­های حسابداری و حسابرسی: شماره 52، صص 122-107.

[5]     معمارنژاد، عباس؛ حسینی، سید شمس­الدین؛ خطابی، ساناز .( 1390). "ارزیابی ساختار و عملکرد بازار خودروی سواری در ایران". فصلنامه مدلسازی اقتصادی: سال سوم، زمستان 1390، صص 120-103.

[6]     نمازی، محمد؛ زارع حسین­آبادی، علی، غفاری، محمد. (1391). "بررسی ارتباط بین تغییرات در موجودی کالا، سودآوری و ارزش شرکت­های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران". مجله پژوهش­های حسابداری مالی: سال چهارم، شماره2، تابستان 91.

[7]     یاوری، کاظم؛ اشرف­زاده، حمیدرضا؛ احمدزاده، خالد. (1388). "متنوع سازی صادرات و بهره‌وری در صنایع کشور". فصلنامه پژوهش­های اقتصادی: پاییز 1389، صص 73-53.

[8]   Anil, I. Yigit, I. (2011). The Relation Between Diversification Strategy and Organiziational Performance: A Research on Componies Registered to The Istanbul Stoch Exchange Market. Procedia Social and Behavioral Scienes 24 (2011). 1494-1509.

[9]   Berger, A. Hasan, I. Zhou, M. (2010). The Effects of Focus Versus Diversification on Bank Performance: Evidence Chinese Banks. Journal of Banking & Finance 34 (2010). 1417-1435.

[10]        Change, SH. Wang, CH. (2007). The Effect Product Diversification Strategies on the Relationship Between International Diversification and Firm Performance. Journal of World Business 42(2007). 61-79.

[11]        Chen, S. Ho, K. (2000). Corporate Diversification, Ownership Structure, and Firm Value the Singapore Evidence. International Review of Financial Analysis 9(2000). 315-326.

[12]        Fauvari, Larry. Houston, Joel. Naranjo, Andy(2004). Cross- Contry Evidence on the Value of Corporate Industrial and International Diversification (2004). Journal of Corporate Finance. 729-752.

[13]        Fukui, Y. Ushijima, T. (2007). Corporate Diversification, Performance, and Restructuring in the Largest Japonese Manfactorers. J.Japonese Int. Economies 21 (2007). 303-323.

[14]        Huszar, Z. Peek, J. (2009). The Role of Financial Synergies in Corporate Diversification.

[15]        Lamont, Awen.A. Polk, Chiristopher (2002). Dose Diversification Destroy Vlu? Evidens from the Industry Shocks. Journal of Financial Economics. 51-77.

[16]        Lin, j. Barry. Pantzalis, Chiristos. Pork, Jung Chul. (2007). Corporate Use of Deriveatives and Excess Value of Diversification. Journal of Banking & Finance.889-913.

[17]        Kang, K. Lee, S. Yang, H. (2011). The Effects of Product Diversification on Firm Performance and Complemenarities between Products. International Journal of Hospitality Managemebt 30(2011). 409-421.

[18]        Lee, B. Leonli, M. (2012). Diversification and Risk-Adjusted Performance: Aquantile Regression Approach. Journal of Banking & Finance 36(2012). 2113-2157.

[19]        Lugman, Y. Abimbola, W. Keith, S. (2013). Impact of Business Diversification on South Africa Contraction Companies Corporate Performance. Journal of Financial Management of Peroperty and Construction. Vol 18 Iss: PP 110-127

[20]        Qian, G. (1999). Multinationality, Product Diversification, and Profitability of Emerging US-Small and Medium Size-Enterprises. Journal of Business Verturing 17(2002). 611-633.

[21]        Santos, B Marselo. Errunza, R Vihang. Miller Darius P (2008). Dose Corporate International Destroy Value? Journal of Banking & Finance (2008). 2716-2724.

[22]        Tastan Boz, I. Yigit, I. Anil, I. (2013), The Relationship between Diversification Strategy and Organizational Performance: A Research intented for Comparing Belgium and Turkey. Vol 99. PP 997-1006.

[23]        Wade, M. Gravill, J. (2003). Diversification and Performance of Japanese It Subsidiares: A Resource- Baseed view. Information & Management, March2003. 305-316.

[24]        Singh, M. Davidson, W. Suchar, J. (2007). Corporate Diversification Strategices and Capital Structure. The Quarterly of Economics and Finance 43(2007). 147-16